عظمت جهان از نگاه تلسکوپ اقلیدس: نمایش ۲۶ میلیون کهکشان در اولین داده‌ها

تلسکوپ فضایی اقلیدس با ثبت تصاویری شگفت‌انگیز، ۲۶ میلیون کهکشان را به تصویر کشیده است که برخی از آن‌ها حداکثر تا ۱۰٫۵ میلیارد سال نوری از ما فاصله دارند.

اقلیدس در ژوئیه‌ی ۲۰۲۳ توسط سازمان فضایی اروپا (ESA) به فضا پرتاب شد و در نوامبر همان سال، نخستین تصاویر خود را به زمین ارسال کرد. در طی یک مأموریت شش‌ساله، این تلسکوپ قادر خواهد بود حدود یک‌سوم آسمان را به تصویر بکشد و دقیق‌ترین نقشه سه‌بعدی از کیهان را که تاکنون به وجود آمده، خلق کند. پس از اتمام این پروژه، نقشه‌ی حاصله به ما کمک خواهد کرد تا رفتار «ماده تاریک» و «انرژی تاریک» را در مقیاس‌های کیهانی بهتر درک کنیم.

به گزارش نیوساینتیست، سازمان فضایی اروپا به تازگی اولین داده‌های کلان‌مقیاس خود را از این مأموریت منتشر کرده است که با سه «میدان عمیق» آغاز می‌شود؛ یعنی مناطقی که تلسکوپ با دقت بیشتری نسبت به سایر نقاط آسمان، به آن‌ها چشم می‌دوزد. این سه نقطه تنها ۶۳ درجه مربع از آسمان را نشان می‌دهند. این میزان مساحت با ناحیه‌ای برابری می‌کند که ماه کامل ۳۰۰ برابر آن را پوشانده است. در سال‌های آینده، تلسکوپ بین ۳۰ تا ۵۲ بار از این مناطق عبور خواهد کرد و تصاویری هر چه دقیق‌تر ارائه خواهد داد.

«ویل پرسیوال»، محقق دانشگاه واترلو در کانادا، اظهار می‌کند که مجموعه فعلی تصاویر کمتر از نیم‌درصد از آن چیزی است که تلسکوپ در طول مأموریت خود جمع‌آوری خواهد کرد. بااین‌حال، آن‌ها همچنان اطلاعات زیادی برای پژوهشگران فراهم می‌کنند.

پرسیوال می‌افزاید: «برای بسیاری از کهکشان‌های منفرد و ویژگی‌های آن‌ها، فرصت‌های علمی فراوانی وجود دارد، چرا که هیچ‌کس پیش‌تر بررسی فضایی به این شکل در نواحی نزدیک فروسرخ و نور مرئی انجام نداده است.» او همچنین می‌گوید: «کیفیت این تصاویر به اندازه تلسکوپ فضایی هابل (HST) نیست، اما بسیار نزدیک است و ما تنها اجرام منفرد را هدف نمی‌گیریم، بلکه در حال انجام یک بررسی جامع هستیم.»

محققان از داده‌های پروژه‌ی اقلیدس برای شناسایی صدها لنز گرانشی قوی استفاده کرده‌اند. این پدیده زمانی رخ می‌دهد که نیروی گرانش جسمی پیش‌زمینه، نور کهکشانی دوردست را منحرف و اشکالی قوسی یا حتی حلقه‌ای کامل ایجاد می‌کند.

پیش از این، دانشمندان ناچار بودند لنزهای گرانشی را به‌صورت جداگانه جستجو کنند و با نشانه‌گیری تلسکوپ فضایی هابل به سمت آن‌ها، تصاویر بیشتر جمع‌آوری کند. اما اکنون، ستاره‌شناسان قادرند با جست‌و‌جوی داده‌های اقلیدس، بسیاری از این لنزها را به‌طور همزمان شناسایی کنند و به این ترتیب، بینش‌های جدیدی درمورد تکامل کهکشان‌ها و جهان به‌دست آورند.

داده‌های منتشرشده تاکنون فقط نمایانگر یک هفته از تصاویر اقلیدس هستند؛ اما حجم آن‌ها مجموعاً به حدود ۳۵ ترابایت می‌رسد که معادل ۲۰۰ روز پخش ویدیو با کیفیت بالا است. مجموعه بعدی داده‌ها که قرار است اواخر سال آینده منتشر شود، معادل یک سال تصاویر است که ۲۰۰۰ درجه مربع را پوشش می‌دهد و به بیش از ۲۰۰۰ ترابایت فضای ذخیره‌سازی نیاز دارد.

بررسی هر کهکشان به‌صورت دستی ممکن است بیش از صد سال زمان ببرد، بنابراین برای تسریع این فرآیند از هوش مصنوعی استفاده شده است. «میک والمسلی» از دانشگاه تورنتو می‌گوید: «ما قادر خواهیم بود در عرض چند هفته و نه چند سال. سوالات جدید مطرح کنیم.»