سفر حیرت‌انگیز زبان مادر بشر: بزرگ‌ترین خانواده زبانی جهان چگونه گسترش یافت؟

یکی از برجسته‌ترین توانایی‌های انسان، مهارت در برقراری ارتباط از طریق زبان‌های پیچیده است. امروزه، حدود ۷ هزار زبان زنده در سراسر دنیا وجود دارد. بررسی ریشه‌ها و مسیر تحول این زبان‌ها، چه در گذشته و چه در حال، به پژوهشگران کمک می‌کند تا تصویر روشن‌تری از روند فرگشت انسان به دست آورند.

زبان‌های انسانی، مانند نقشه‌ای زنده از تاریخ بشر، رمزهایی را برای درک مهاجرت‌های باستانی، پیوندهای فرهنگی و تغییرات ژنتیکی به همراه دارند؛ از سنگ‌نوشته‌های کهن تا کروموزوم‌های مدرن، ردپای زبان‌، در مسیر شناخت گذشته‌ی ما به‌شکلی شگفت‌انگیز نمایان می‌شود.

از میان حدود ۱۴۰ خانواده‌ی زبانی شناخته‌شده، تنها پنج خانواده گستره‌ای چشمگیر دارند: هندواروپایی، چین‌تبتی، نیجر-کنگو، آفروآسیایی و آسترونزیایی. در این میان، خانواده‌ی زبان‌های هندواروپایی از نظر تعداد گویشور، چه زبان‌اولی و چه زبان‌دومی، بزرگ‌ترین خانواده‌ی زبانی در جهان به شمار می‌رود. این خانواده که ۱۲ شاخه‌ی اصلی دارد، از شمال غرب چین تا غرب اروپا امتداد یافته است و تقریباً نیمی از جمعیت جهان به یکی از زبان‌های هندواروپایی سخن می‌گویند.

در میان دیدگاه‌های کلیدی، ویلیام جونز جایگاهی خاص دارد؛ قاضی و زبان‌شناس بریتانیایی که در دوران استعمار، در هند مشغول به کار بود و در سال ۱۷۸۶، به شباهت‌های چشمگیر میان سانسکریت، لاتین و یونانی پی برد. برای نمونه، واژه «مادر» در سانسکریت mata، در لاتین mater و در یونانی mētēr است. یا فعل «پرواز کردن» به‌ترتیب در این سه زبان pátami، petō و pétomai بیان می‌شود.

شباهت‌‌ها آن‌قدر برای جونز قانع‌کننده بود که نوشت: «هیچ زبان‌شناسی نمی‌تواند این سه زبان را بررسی کند و به این باور نرسد که از منبعی مشترک برخاسته‌اند، منبعی که شاید دیگر وجود نداشته باشد.» این کشف، به‌عنوان نقطه‌ی تولد «نیمه‌رسمی» خانواده‌ی زبان هندواروپایی آغازین شناخته می‌شود.

جونز معتقد بود که نخستین زبان هندواروپایی، زبان نیاهندواروپایی، در ناحیه‌ای از ایران امروزی پدید آمده و سپس، گویشورانش به شرق و غرب مهاجرت کرده‌اند. البته، اصطلاح «هندواروپایی» برای نخستین‌بار، توسط توماس یانگ، فیزیک‌دان بریتانیایی، در سال ۱۸۱۳ پیشنهاد شد. یانگ کسی بود که بعدها، در رمزگشایی خط هیروگلیف مصر نیز نقشی مهم ایفا کرد. یانگ، در جست‌وجوی منشأ زبان‌های جهان، به آسیای مرکزی و به‌ویژه، منطقه‌ی کشمیر، توجه نشان داد.

با ورود به دوران مدرن و به پشتوانه‌ی شواهد باستان‌شناسی و زبانی، دیدگاه «خروج از هند» کمتر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفت. پژوهشگران یادآور می‌شوند که حامیان این نظریه، عمدتاً به تمدن باستانی دره سند تکیه می‌کردند.

تمدن سند در دهه ۱۹۲۰ کشف شد و خطی زیبا و پیچیده داشت، اما هیچکس تاکنون موفق به رمزگشایی این خط نشده است. به‌همین دلیل، نمی‌توان با اطمینان گفت که زبان آن تمدن هندواروپایی بوده، حتی اگر برخی زبان‌شناسان نزدیک به جریان‌های ملی‌گرای هندو، چنین ادعایی داشته باشند.