خواب می‌تواند خلاقیت را تقویت کند

زمان بین بیداری کامل و خواب راحت احتمالا مملو از خلاقیت‌های بالقوه است.

دانشمندان در تاریخ ۸ دسامبر (۱۷ آذر) در ژورنال Science Advances گزارش دادند افرادی که اخیرا خوابی سبک داشته‌اند، بعدا قدرت حل مساله از خود نشان داده‌اند. نتایج این پژوهش می‌تواند به رمزگشایی از لحظات زودگذر ابتدای خواب کمک کند و حتی راه‌های تقویت خلاقیت را نشان دهد.

معروف است که توماس ادیسون، مخترع خلاق و عاشق چُرت، به دنبال این لحظات گرگ و میشی خواب است. می‌گویند او در حالی که دو گوی فلزی را بر فراز سینی‌های فلزی نگه می‌داشت، روی یک صندلی به خواب می‌رفت. وقتی خوابش عمیق می‌شد، گوی‌ها از دستانش می‌افتادند. صدای برخورد گوی‌ها با سینی‌های فلزی او را از خواب بیدار می‌کردند و او می‌توانست ایده‌های نوآورانه‌اش را قبل از این که در اعماق خوابش از دست بروند نجات دهد.

دِلفین اودیِت (Delphine Odiette)، دانشمند علوم اعصاب شناختی در انستیتوی مغز پاریس، و همکارانش از روش ادینسون برای پرورش خلاقیت الهام گرفتند. او و همکارانش ۱۰۳ انسان سالم را به آزمایشگاه خود دعوت کردند تا یک مساله عددی دشوار را حل کنند. از داوطلبان خواسته شد تا رشته‌ای از اعداد را با استفاده از دو قانون ساده به یک دنباله کوچک‌تر تبدیل کنند. چیزی که آن‌ها به داوطلبان نگفتند، این بود که یک حقه ساده در مساله وجود داشت: عدد دوم در دنباله همیشه پاسخ نهایی و درست بود. این حقه زمانی که کشف می‌شد، زمان حل مساله را بسیار کوتاه می‌کرد.

بعد از ۶۰ تلاش در یک کامپیوتر، داوطلبان یک استراحت ۲۰ دقیقه‌ای در یک اتاق آرام و تاریک جایزه می‌گرفتند. به داوطلبان، که دراز می‌کشیدند و یک «ساعت هشدار» ادیسونی را نگه می‌داشتند (یک بطری نوشیدنی سبک در یک دست)، گفته می‌شد که می‌توانند چشمان خود را ببندند و در صورت تمایل بخوابند. در تمام این مدت، الکترودها امواج مغزی آن‌ها را ثبت می‌کردند.

حدود نیمی از داوطلبان بیدار ماندند. بیست و چهار نفر خوابیدند و در حالت سطحی و گذرای خواب، به نام N1، باقی ماندند. چهارده نفر به مرحله عمیق‌تر خواب، به نام N2، رسیدند.

بعد از استراحت، شرکت‌کنندگان به حل مساله عددی خود باز گشتند. پژوهشگران تفاوت بارزی را بین گروه‌ها مشاهده کردند. افرادی که به خواب سطحی و اولیه رفته بودند، با احتمال ۲/۷ برابر بیشتر از افرادی که نخوابیده بودند، و با احتمال ۵/۸ برابر بیشتر از افرادی که به مرحله N2 رسیده بودند، حقه مخفی را تشخیص می‌دادند.

به گفته اودیت، چنین تفاوت شدیدی در این نوع آزمایش‌ها بسیار نادر است. «ما کاملا از شدت نتایج حیرت‌زده بودیم.» پژوهشگران همچنین به قول اودیت یک «ضیافت خلاقانه امواج مغزی» را شناسایی کردند که به نظر می‌رسید مرحله گرگ و میش خواب را همراهی می‌کند ــ ترکیبی از امواج مغزی آلفا، که معمولا نشانی از آرامش هستند، و امواج دلتا که متعلق به خواب عمیق‌اند.

جان کونیوس (John Kounios)، دانشمند علوم اعصاب شناختی در دانشگاه درکسل در فیلادلفیا و یکی از نویسندگان کتاب «فاکتور اورکا: لحظات آهان! بینش خلاقانه و مغز» (The Eureka Factor: Aha Moments, Creative Insight, and the Brain)، هشدار می‌دهد که این پژوهش نشان نمی‌دهد که زمان سپری شده در خواب N1 در واقع فهم معاقب را فعال کرده است. او می‌گوید «این امکان می‌تواند وجود داشته باشد که دست و پنجه نرم کردن با مساله و آغاز یک دوره نهفتگی باعث ایجاد N1 و بینش متعاقب آن شده باشد. در نتیجه N1 محصول جانبی فرایندهایی به شمار می‌رود که باعث ایجاد بینش شده‌اند، نه دلیل این بینش.»

اودیت می‌گوید برای گره‌گشایی از ارتباط بین N1 و خلاقیت نیاز به پژوهش‌هایبیشتری است. اما نتایج یک احتمال وسوسه‌انگیز را نشان می‌دهند، چیزی شبیه به خود-بهینه‌سازی ادیسون: مردم شاید بتوانند یاد بگیرند که به مرحله گرگ و میشی خواب برسند، یا در مواقع نیاز ضیافتی از امواج مغزی مرتبط با خلاقیت را تولید کنند.

به نظر می‌رسد که ادیسون به قدرت خلاقانه چرت زدن پی برده بود. اما زیاد روی عادت او حساب نکنید. او همچنین می‌گفت که خواب «اتلاف مجرمانه زمان» است.