خشکسالی و کمبود آب در قرن چهارم به سقوط امپراطوری روم در بریتانیا منجر شد

مطالعه‌ای تازه نشان می‌دهد که در قرن چهارم میلادی، خشکسالی شدید و پی‌درپی، یکی از دلایل اصلی واقعه‌ی «تهاجم بربرها» به بریتانیای روم بوده است. در سال ۳۶۷ میلادی، نیروهای رومی مستقر در دیوار هادریان که مرز شمالی امپراتوری را حفاظت می‌کرد، شورش کردند و سپس، سه گروه بربری به بریتانیا یورش بردند: پیکت‌ها از شمال (اسکاتلند امروزی)، اسکاتی‌ها از غرب (ایرلند) و ساکسون‌ها از جنوب (قاره‌ی اروپا).

تداوم موج حملات و شورش‌ها، تسلط امپراتوری روم غربی بر استان بریتانیا را تضعیف کرد. در جریان ناآرامی‌ها، شماری از فرماندهان ارشد رومی کشته یا اسیر شدند و برخی از سربازان رومی نیز به صف مهاجمان پیوستند.

آمینوس مارسلینوس، تاریخ‌نگار رومی، در کتاب خود به نام رس جستائه (به معنای دستاوردها) نوشت که سه گروه یادشده برای حمله به امپراتوری دست به تبانی زدند؛ رویدادی که بعدها با عنوان «توطئه بربرها» شهرت یافت. اگرچه رومیان توانستند در سال ۳۶۹ جنوب بریتانیا را بازپس بگیرند، نهایتاً در سال ۴۱۰ برای همیشه این سرزمین را رها کردند.

به‌گزارش لایوساینس، بررسی تازه بر پایه‌ی حلقه‌های رشد درختان بلوط در جنوب بریتانیا و شمال فرانسه، نشان می‌دهد که منطقه از سال ۳۶۴ تا ۳۶۶ میلادی شاهد خشکسالی‌های شدیدی بوده است. یافته‌های پژوهش، حاکی از آن است که این دوره‌ی خشکسالی نه تنها موجب شکست‌های متوالی برداشت محصول و کمبود مواد غذایی شد، بلکه زمینه‌ساز شکست نظامی بزرگی برای رومیان در بریتانیا بود.

تحلیل داده‌های حلقه‌های درختان، نشان می‌دهد که در فاصله‌ی سال‌های ۳۵۰ تا ۵۰۰ میلادی، میزان بارندگی ماهانه در فصل رشد (آوریل تا ژوئیه) به‌طور میانگین ۵۱ میلی‌متر بوده است. اما در دوران بحران، یعنی سال‌های ۳۶۴ تا ۳۶۶، این مقدار به‌شدت کاهش یافت و به ترتیب به ۲۹ میلی‌متر، ۲۸ میلی‌متر و ۳۷ میلی‌متر رسید. افت چشمگیر بارندگی، پیامدهای ویرانگری بر منابع غذایی برجای گذاشت.

پیامدهای قحطی تنها محدود به نابودی محصولات کشاورزی نبود. اختلال در ارسال غذا برای نیروهای مستقر در دیوار هادریان، روحیه‌ی سربازان را تضعیف کرد و باعث شد که بخشی از ساختار نظامی روم در منطقه دچار فروپاشی شود. اولف بونتگن، استاد دانشگاه کمبریج و یکی از نویسندگان پژوهش، می‌گوید: «سه سال خشکسالی متوالی، ضربه‌ای مهلک به پربارترین مناطق کشاورزی بریتانیا وارد کرد و این کمبود غذا، تبعات اجتماعی بی‌ثبات‌کننده‌ای را به دنبال داشت.»

با‌این‌وجود، پژوهشگران تأکید دارند که بحران زیست‌محیطی فقط یکی از عوامل آشفتگی بوده است. در آن دوره، امپراتوری روم غربی با مشکلات سیاسی و اقتصادی بزرگی نیز دست‌وپنجه نرم می‌کرد که قدرت واکنش مؤثر به بحران‌ها را از آن‌ها گرفته بود.

نتیجه‌گیری پژوهش چنین است: «خشکسالی سال‌های ۳۶۴ تا ۳۶۶ را می‌توان عامل محیطی محرکی دانست که مقیاس و سرعت بالای رویداد تهاجم بربرها را توضیح می‌دهد.»

پژوهش در نشریه Climatic Change منتشر شده است.