جاده ناهموار اینترنت ایران؛ آیا بین هزینه و کیفیت تعادل برقرار خواهد شد؟

اینترنت در ایران، مانند جاده‌ای پرپیچ‌وخم، گاه مسافرانش را به مقصد می‌رساند و گاه در چاله‌های ناهموار گرفتار می‌کند. همین امروز سه اپراتور بزرگ موبایل—همراه اول، ایرانسل، و رایتل—در نامه‌ای به سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی، خواستار افزایش تعرفه‌های اینترنت شدند. آن‌ها از فشارهای اقتصادی و هزینه‌های سرسام‌آور زیرساخت‌ها گلایه دارند و می‌گویند با تعرفه‌های کنونی، ادامه این مسیر ممکن نیست؛ حرف جدیدی هم زده نشده و مدت‌هاست این گلایه وجود دارد. اما برای مردم، که سال‌هاست در انتظار جاده‌ای هموارتر برای اینترنت‌اند، این افزایش قیمت، پرسشی اساسی را زنده کرده است: آیا هزینه بیشتر، کیفیت بهتری به همراه خواهد داشت؟

سال گذشته، در زمستان ۱۴۰۳، تعرفه‌های اینترنت تا ۳۰٪ (بلکه بیشتر) افزایش یافت، با وعده بهبود کیفیت و ارائه گزارش‌های شفاف. اما تا امروز اثری از این گزارش‌ها مشاهده نشده و پرسش‌های خبرنگاران درباره این موضوع معمولاً به جایی نمی‌رسد. گزارش‌های مردمی و داده‌های Speedtest نشان می‌دهد که سرعت اینترنت موبایل، با میانگین ۳۵.۶۶ مگابیت بر ثانیه، همچنان در رتبه ۷۴ جهانی است و قطعی‌های مکرر، به‌ویژه در ساعات اوج مصرف، ادامه دارد و اختلالات همچنان زنده هستند. پیش‌تر، برای سال‌ها، تعرفه‌های اینترنت به‌دلیل ملاحظات اجتماعی فریز شده بود—مشابه قیمت بنزین که سال‌ها ثابت ماند و ناگهان جهش کرد و احتمالا همه ما یادمان است چه اتفاقاتی افتاد. این فریز قیمتی که همین چند سال پیش رخ داد، حالا باعث شده هر افزایش قیمتی، مانند سنگی در آب آرام، موج‌های بلندی در اذهان عمومی ایجاد کند. باید بدانید قانون اما به اپراتورها اجازه می‌دهد تا هر گیگابایت اینترنت را تا حدود ۴۲ هزار تومان برای خطوط ثابت و حدود ۶۰ هزار تومان برای سیم‌کارت‌های اعتباری بفروشند و درخواست کنونی آن‌ها در این چارچوب قانونی است. منظور این است که اتفاقی خلاف «قانون» رخ نداده و این کشش بازار است که نشان می‌دهد قیمت اینترنت تا کجا می‌تواند پیش برود؛ بعید است مترو و تاکسی و شیر و ماست گران شوند و اینترنت، اتفاقی برایش نیفتد.

با این حال، یکی از ریشه‌های اصلی این چالش، عدم توسعه زیرساخت اینترنت ثابت در ایران است. در حالی که بسیاری از کشورهای جهان با تکیه بر فیبر نوری، اینترنت پایدار و باکیفیت را در دسترس همه قرار داده‌اند، در ایران این زیرساخت‌ها به‌روز نشده‌اند. نتیجه این شده که مردم حتی در خانه‌هایشان به اینترنت همراه وابسته‌اند، که این وابستگی فشار مضاعفی بر شبکه‌های موبایل وارد کرده و باعث افزایش تعداد دکل‌های مخابراتی و مسائل مرتبط با آن‌ها، از جمله نگرانی‌های زیست‌محیطی و بصری شهری، شده است. این در حالی است که اگر زیرساخت اینترنت ثابت به‌درستی توسعه می‌یافت، نیازی به این حجم از استفاده از اینترنت همراه نبود و همه در یک زندگی‌ سالم‌تر با اقتصاد دیجیتالی درست‌تر بودیم.

مردم ایران، که امروز برای هر گیگابایت اینترنت تا ۸۰۰۰ تومان (با احتساب مالیات) و بلکه بیشتر پرداخت می‌کنند، انتظار دارند این هزینه با خدماتی درخور همراه باشد. اما چالش‌هایی مانند سرعت و کیفیت اینترنت، افت سرعت در ساعات شلوغی، باتری‌های فرسوده آنتن‌های مخابراتی، و کاهش کیفیت در مناطق پرجمعیت همچنان پابرجاست؛ شاید این هم دلیل دارد. ما در کشوری هستیم که الگوی مصرف اینترنت‌مان برخلاف ترند جهانی است. زمانی که مدیرعامل سابق ایرانسل اعلام کرد در ساعات عصرگاهی مصرف اینترنت بالا می‌رود، باید می‌فهمیدیم که مردم حتی وقتی از سرکار به خانه می‌آیند هم سراغ اینترنت خانگی نمی‌روند و کماکان اینترنت موبایل حرف اول و آخر را در ساعات عصرگاهی و شبانگاهی می‌زند!

این وابستگی به اینترنت همراه تا حدی نتیجه انتخاب‌های کاربران نیست، بلکه به دلیل ضعف زیرساخت‌های ثابت کسی از اینترنت ثابت به‌آن صورت استفاده نمی‌کند و از آنسو بسیاری به گزینه‌های بی‌سیم مثل TDLTE یا Point to Point روی آورده‌اند. این فناوری‌ها، هرچند در کوتاه‌مدت راه‌حل به نظر می‌رسند، باعث ترافیک سنگین بی‌سیم شده‌اند و شلوغی بصری و فنی را در سطح شهر و بالای ساختمان‌ها به دنبال داشته‌اند. این وضعیت نه‌تنها کیفیت اینترنت را تحت تأثیر قرار داده، بلکه نشان‌دهنده یک نقص ساختاری بزرگ‌تر است: نبود یک شبکه ثابت کارآمد که بتواند بار اینترنت همراه را سبک‌تر کند.

این مشکلات، که ریشه در عدم نوسازی زیرساخت‌ها، قیمت‌گذاری دستوری در سال‌های پیشین و عقب‌ماندگی در توسعه اینترنت ثابت دارند، اعتماد عمومی را تضعیف کرده‌اند. آیا بازار ایران، در شرایط اقتصادی کنونی، ظرفیت پذیرش این افزایش قیمت را دارد؟ و مهم‌تر، آیا اپراتورها می‌توانند با بهبود کیفیت، این جاده ناهموار را هموار کنند؟ آن‌ها معتقدند افزایش قیمت‌هایی که تا امروز رخ داده فقط به بقای آن‌ها کمک کرده و فرصتی برای پیشرفت نگذاشته، اما امروز خبر از افزایش قیمت ۷۵ درصدی می‌دهند و به‌نظر می‌رسد بالاخره به رشد دلخواهشان در قیمت می‌رسند. اما آیا مصرف‌کننده هم به مراد خود—کیفیت بهتر و سرعت قوی‌تر—می‌رسد؟

در کشورهای پیشرفته، مانند کره جنوبی یا آلمان، افزایش تعرفه‌های اینترنت معمولاً با سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های ۵G، افزایش سرعت به بیش از ۱۰۰ مگابیت بر ثانیه، و پایداری شبکه همراه است. اما در ایران، از زمان ورود ۳G در دهه ۹۰، کیفیت اینترنت همواره یک گام عقب‌تر از انتظارات بوده است. اپراتورها در سال‌های اخیر تلاش‌هایی برای گسترش پوشش ۴G (تا ۹۶٪) و حتی آزمایش ۵G کرده‌اند، اما این تلاش‌ها هنوز به تجربه‌ای یکپارچه برای کاربران منجر نشده است.

اینجا یک نکته کلیدی وجود دارد: اپراتورها برای توسعه شبکه‌های 3G و 4G سرمایه‌گذاری سنگینی کردند و برای بازگشت سرمایه، چاره‌ای جز عرضه خوش‌قیمت اینترنت نداشتند. این کاهش قیمت، رفتار مردم را تغییر داد و آن‌ها را به استفاده بیشتر از اینترنت همراه—حتی در خانه—ترغیب کرد. در حالی که در بسیاری از کشورهای جهان، قیمت اینترنت همراه به‌طور قابل‌توجهی بالاتر از اینترنت ثابت است، در ایران این اختلاف کمتر است و قیمت اینترنت همراه نسبت به میانگین جهانی پایین‌تر به نظر می‌رسد. این موضوع، هرچند در نگاه اول به نفع کاربر است، باعث شده توسعه اینترنت ثابت به حاشیه برود و وابستگی به شبکه‌های موبایل بیش از پیش شود.

دوران کرونا هم این روند را تشدید کرد. دولت در آن زمان، برای پاسخ به نیاز خانه‌نشینی مردم، توسعه اینترنت سیار را در اولویت قرار داد و اینترنت ثابت را عملاً نادیده گرفت. این تصمیم، که در کوتاه‌مدت دسترسی به اینترنت را افزایش داد و در بلندمدت به عقب‌ماندگی ایران در اینترنت ثابت دامن زد. در حالی که کشورهای دیگر به سمت فیبر نوری و سرعت‌های چندصد مگابیتی حرکت کرده‌اند، باورکردنی نیست که در سال ۲۰۲۵ ما هنوز به ADSL وابسته‌ایم؛ فناوری‌ای که سال‌هاست در جهان منسوخ شده است.

افزایش تعرفه‌ها، اگر با برنامه‌ای شفاف برای بهبود کیفیت همراه نباشد، تنها به نارضایتی عمومی دامن می‌زند. اپراتورها باید متعهد شوند که باتری‌های آنتن‌ها و تجهیزات زیرساختی خود را نوسازی کنند، سرعت و پایداری شبکه را افزایش دهند، و گزارش‌های منظمی از پیشرفت‌های زیرساختی ارائه کنند. رگولاتوری نیز باید نظارت دقیق‌تری اعمال کند تا وعده‌های سال گذشته، که عملاً به فراموشی سپرده شدند، این‌بار محقق شوند. مردم حق دارند انتظار داشته باشند که هزینه بیشتر، به جاده‌ای سریع‌تر، امن‌تر، و قابل‌اعتمادتر منجر شود.

اما این کافی نیست. توسعه زیرساخت اینترنت ثابت، به‌ویژه فیبر نوری، باید در اولویت قرار گیرد. این کار نه‌تنها کیفیت اینترنت خانگی را بهبود می‌بخشد، بلکه فشار روی شبکه‌های موبایل را کاهش می‌دهد و به پایداری کلی خدمات کمک می‌کند. عقب‌ماندگی کنونی در این حوزه، که بخشی از آن نتیجه تمرکز بیش از حد روی اینترنت سیار در دوران کروناست، باید جبران شود وگرنه این جاده پرچاله هیچ‌گاه هموار نخواهد شد.

جاده اینترنت ایران، با همه ناهمواری‌هایش، هنوز پتانسیل تبدیل شدن به مسیری هموار را دارد. افزایش تعرفه‌ها، اگر با سرمایه‌گذاری هوشمندانه در زیرساخت‌ها—چه ثابت و چه سیار—و پاسخگویی به انتظارات مردم همراه شود، می‌تواند گامی به سوی این هدف باشد. اما بدون کیفیت بهتر، این جاده تنها به مقصدی از نارضایتی ختم خواهد شد. اپراتورها و رگولاتوری، با همکاری و شفافیت، می‌توانند این مسیر را بازسازی کنند—نه فقط برای امروز، بلکه برای آینده‌ای که در آن اینترنت، پلی به فرصت‌های برابر باشد.