بازگشت آلاینده‌ترین سوخت دنیا؛ بحران تنگه هرمز رکورد مصرف زغال‌سنگ را شکست

بحران انرژی ناشی از جنگ ایران و اختلال در صادرات گاز طبیعی مایع (LNG) از مسیر تنگه هرمز، مصرف جهانی زغال‌سنگ را برخلاف روند چند سال اخیر افزایش داده است. آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) پیش‌بینی می‌کند تقاضای جهانی زغال‌سنگ در سال ۲۰۲۶ به ۸٫۹۴ میلیارد تن برسد؛ رکوردی تازه که حدود ۱٫۲ درصد بیشتر از سال ۲۰۲۵ است.

افزایش در شرایطی رخ می‌دهد که پیش‌تر انتظار می‌رفت مصرف زغال‌سنگ در سال ۲۰۲۶ اندکی کاهش پیدا کند. اما بحران خاورمیانه بازار انرژی را تغییر داد. اگرچه زغال‌سنگ معمولاً از مسیر تنگه هرمز عبور نمی‌کند و کشورهای منطقه نقش بزرگی در بازار این سوخت ندارند، کاهش شدید انتقال LNG از این مسیر باعث افزایش قیمت گاز طبیعی شد. در نتیجه، برخی کشورهایی که هم نیروگاه گازی و هم ظرفیت آماده زغال‌سنگ داشتند، برای تولید برق دوباره به سراغ زغال‌سنگ رفتند.

اروپا، ژاپن، کره‌جنوبی و چین از جمله بازارهایی هستند که تحت تأثیر افزایش قیمت گاز، مصرف زغال‌سنگ در آن‌ها بیشتر از پیش‌بینی‌های قبلی شده است. در بسیاری از این کشورها، نیروگاه‌های زغال‌سنگی که قرار بود کمتر استفاده شوند یا سریع‌تر کنار گذاشته شوند، بار دیگر برای حفظ امنیت انرژی وارد مدار شده‌اند.

این اتفاق نشان می‌دهد وابستگی جهان به سوخت‌های فسیلی هنوز به‌طور کامل از بین نرفته است. حتی کشورهایی که برنامه‌های گسترده‌ای برای توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر دارند، در برابر شوک‌های ناگهانی بازار انرژی ممکن است به منابع آلاینده‌تر اما در دسترس‌تر بازگردند.

چین همچنان بزرگ‌ترین مصرف‌کننده زغال‌سنگ جهان است و تغییرات کوچک در مصرف این کشور می‌تواند روی بازار جهانی اثر بگذارد. طبق برآورد آژانس بین‌المللی انرژی، مصرف زغال‌سنگ چین در سال ۲۰۲۶ حدود یک درصد افزایش می‌یابد و به نزدیک ۵ میلیارد تن می‌رسد. رشد تقاضای برق، کاهش تولید برق بادی در برخی دوره‌ها و افزایش قیمت LNG از عوامل این افزایش هستند.

هند نیز یکی از کشورهای مسئول رشد مصرف زغال‌سنگ خواهد بود. انتظار می‌رود مصرف این کشور در سال ۲۰۲۶ حدود ۴٫۲ درصد افزایش پیدا کند و به حدود ۱٫۳۵ میلیارد تن برسد. افزایش نیاز به برق، استفاده بیشتر از سیستم‌های سرمایشی در دوره‌های گرم و کاهش تولید برق‌آبی تحت تأثیر پدیده ال‌نینو از دلایل این رشد اعلام شده است.

افزایش مصرف زغال‌سنگ در سال ۲۰۲۶ لزوماً به معنای تغییر دائمی مسیر انرژی جهان نیست. آژانس بین‌المللی انرژی پیش‌بینی می‌کند اگر وضعیت تنگه هرمز عادی شود، صادرات LNG دوباره افزایش یابد و قیمت گاز کاهش پیدا کند، مصرف جهانی زغال‌سنگ در سال ۲۰۲۷ حدود ۰٫۴ درصد کاهش خواهد یافت و به حدود ۸٫۹۱ میلیارد تن می‌رسد. بااین‌حال، این میزان همچنان بالاتر از سطح سال ۲۰۲۵ خواهد بود.

زغال‌سنگ همچنان آلاینده‌ترین سوخت فسیلی اصلی از نظر انتشار دی‌اکسیدکربن در تولید برق محسوب می‌شود. افزایش مصرف آن در سالی که جهان تلاش می‌کند انتشار گازهای گلخانه‌ای را کاهش دهد، چالشی تازه برای اهداف اقلیمی ایجاد می‌کند.

آژانس بین‌المللی انرژی در سال‌های گذشته بارها اعلام کرده بود برای رسیدن به هدف انتشار خالص صفر تا سال ۲۰۵۰، کاهش شدید مصرف زغال‌سنگ ضروری است. اما بحران‌های ژئوپولیتیکی مانند جنگ ایران نشان می‌دهند مسیر کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی ممکن است بسیار پیچیده‌تر از برنامه‌های اولیه باشد.