از دست رفتن کروموزوم Y ممکن است نشانه‌ خطر سرطان باشد

کروموزوم Y که عامل تعیین جنسیت مردانه در انسان است، با افزایش سن در برخی سلول‌های بدن مردان از بین می‌رود. پژوهشی جدید نشان می‌دهد این تغییر ژنتیکی که سال‌ها تصور می‌شد پیامد کم‌اهمیت پیری باشد، ممکن است با افزایش خطر شکل‌گیری سرطان ارتباط داشته باشد.

پژوهشگران دانشگاه آریزونا شواهدی پیدا کرده‌اند که نشان می‌دهد حذف تدریجی کروموزوم Y از سلول‌ها می‌تواند زنجیره‌ای از تغییرات را ایجاد کند که محیط بافت را برای سرطانی‌شدن آماده می‌کند. آن‌ها پیشنهاد می‌کنند از دست‌رفتن کروموزوم Y شاید در آینده به‌عنوان یکی از نشانه‌های اولیه خطر سرطان بررسی شود.

کروموزوم Y در مقایسه با دیگر کروموزوم‌های انسان بسیار کوچک است و فقط چند ده ژن دارد. این کروموزوم بیشتر به‌خاطر نقش خود در تولید اسپرم و تعیین ویژگی‌های جنسی شناخته می‌شود، بنابراین از دست رفتن آن در بسیاری از سلول‌های بدن همیشه تغییر بزرگی در عملکرد بدن ایجاد نمی‌کند.

بااین‌حال، این اتفاق با افزایش سن شایع‌تر می‌شود. حدود ۴۰ درصد از مردان در دهه ۷۰ زندگی خود، در برخی بافت‌های بدنشان دیگر نسخه‌ای از کروموزوم Y ندارند. این میزان در مردان بالای ۹۰ سال به حدود ۶۰ درصد می‌رسد.

وقتی برخی سلول‌ها کروموزوم Y را از دست می‌دهند، بدن به حالتی موسوم به «موزاییک ژنتیکی» می‌رسد؛ یعنی بخشی از سلول‌ها ترکیب ژنتیکی متفاوتی نسبت به سلول‌های دیگر دارند. این سلول‌ها به‌صورت گروه‌های جداگانه در بافت‌های مختلف بدن باقی می‌مانند.

در سال‌های اخیر، دانشمندان متوجه شده‌اند که این تغییر فقط به روند طبیعی پیری محدود نیست و با چندین بیماری ازجمله بیماری مزمن کلیه، فیبروز، مشکلات قلبی‌عروقی و افزایش خطر ابتلا به نوع شدید کووید-۱۹ ارتباط دارد.

به گزارش نیواطلس، پژوهشگران برای بررسی ارتباط میان از دست دادن کروموزوم Y با خطر ابتلا به سرطان، بیش از هزار نمونه بافت از ۱۱ اندام مختلف بدن را بررسی کردند. نمونه‌ها از بیش از ۴۰۰ مرد گرفته شده بودند و شامل بافت‌های سالم، پیش‌سرطانی و تومورهای سرطانی بودند.

نتایج نشان داد هرچه میزان از دست‌رفتن کروموزوم Y در یک بافت بیشتر باشد، احتمال ارتباط آن با سرطان نیز افزایش پیدا می‌کند. به گفته پژوهشگران، این تغییر مانند «شیب» عمل می‌کند؛ یعنی هرچه بافت به تومور نزدیک‌تر باشد، سلول‌های بیشتری کروموزوم Y خود را از دست داده‌اند. دن تئودورسکو، متخصص سرطان دستگاه ادراری و نویسنده ارشد مطالعه، می‌گوید: «هرچه بافت به سرطان نزدیک‌تر باشد، میزان از دست رفتن کروموزوم Y بیشتری می‌بینیم.»

پژوهشگران همچنین بررسی کردند که کاهش تعداد کروموزوم‌های Y چه اثری بر فعالیت ژن‌ها دارد. آن‌ها دریافتند با کاهش این کروموزوم، فعالیت ژن‌های موجود روی آن نیز کمتر می‌شود. این تغییر ممکن است محیط اطراف سلول‌ها را به شکلی تغییر دهد که آن‌ها آمادگی بیشتری برای تبدیل‌شدن به سلول سرطانی پیدا کنند.

یکی از توضیح‌های احتمالی این است که حذف کروموزوم Y باعث افزایش التهاب در برخی بافت‌ها می‌شود. التهاب مزمن می‌تواند شرایطی ایجاد کند که سلول‌ها راحت‌تر دچار تغییرات سرطانی شوند.

البته پژوهشگران تأکید می‌کنند از دست‌رفتن کروموزوم Y به‌تنهایی به معنی ابتلا به سرطان نیست. این تغییر بیشتر به‌عنوان یک عامل مرتبط با افزایش خطر در نظر گرفته می‌شود و عوامل دیگری مانند جهش‌های ژنتیکی، محیط و سبک زندگی نیز در ایجاد سرطان نقش دارند.

با وجود محدودیت‌ها، پژوهشگران معتقدند این یافته‌ها می‌توانند در آینده کاربردهای پزشکی داشته باشند. بررسی میزان از دست‌رفتن کروموزوم Y در نمونه‌های بافتی شاید به پزشکان کمک کند تا تغییرات غیرطبیعی در بافت‌ها را زودتر شناسایی کنند و به وجود تومورهای کوچک یا پنهان مشکوک شوند؛ حتی در شرایطی که روش‌های معمول نمونه‌برداری هنوز قادر به تشخیص واضح سرطان نیستند.

پژوهش در ژورنال JCI Insight منتشر شده است.