گرمازدگی چیست و چه علائمی دارد؟ راه‌های درمان و پیشگیری

ممکن است با واژه‌ی «هیپوترمی» آشنا باشید. این وضعیت زمانی رخ می‌دهد که دمای بدن به سطحی خطرناک و پایین کاهش می‌یابد. حالت عکس آن نیز ممکن است اتفاق بیفتد. زمانی که دمای بدن بیش از حد افزایش یافته و سلامت فرد را تهدید می‌کند، این وضعیت «هایپرترمی» یا همان گرمازدگی نام دارد.

گرمازدگی وضعیتی خطرناک است که در آن دمای مرکزی بدن به طور غیرطبیعی افزایش می‌یابد و بدن قادر به تنظیم مؤثر حرارت خود نیست. این حالت معمولاً در اثر قرار گرفتن طولانی‌مدت در معرض گرمای زیاد، فعالیت بدنی شدید در هوای گرم یا محیط‌های بدون تهویه مناسب رخ می‌دهد. در شرایط عادی، بدن با تعریق و گشاد شدن عروق سطحی حرارت اضافی را دفع می‌کند، اما در صورت ناکارآمدی این مکانیسم‌ها، دمای داخلی بدن ممکن است از حد ایمن فراتر رود.

افزایش شدید دمای بدن می‌تواند منجر به علائمی مانند خستگی، سرگیجه، تهوع، تعریق زیاد یا در مراحل پیشرفته، کاهش سطح هوشیاری، اختلال در عملکرد اندام‌ها و حتی مرگ شود. تشخیص زودهنگام و اقدام سریع برای خنک کردن بدن در موارد گرمازدگی، نقش حیاتی در پیشگیری از عوارض جدی دارد.

گرمازدگی یا هایپرترمی (Hyperthermia) مراحل مختلفی دارد. به‌عنوان مثال، از پاافتادگی ناشی از گرما وضعیت شایعی به‌شمار می‌رود، اما شرایط دیگری مانند سنکوپ ناشی از گرما ممکن است برای شما کمتر آشنا باشند. در ادامه، به فهرستی از وضعیت‌های هایپرترمیک و سایر بیماری‌های مرتبط با گرما اشاره می‌کنیم و راه‌هایی برای مقابله با گرمازدگی را پیشنهاد می‌کنیم.

اگر دمای بدن شما شروع به افزایش کند و نتوانید ازطریق تعریق خود را خنک نمایید، درحال تجربه‌ی استرس گرمایی (Heat stress) هستید. استرس گرمایی می‌تواند به عوارض جدی‌تری همچون از پاافتادگی ناشی از گرما (heat exhaustion) و گرماگرفتگی (heat stroke) منجر شود. در این شرایط، علاوه بر احساس گرمای ناراحت‌کننده، ممکن است علائم زیر را نیز تجربه کنید:

• سرگیجه
• ضعف
• تهوع
• تشنگی
• سردرد

اگر علائم استرس گرمایی را احساس می‌کنید، به مکانی خنک‌ بروید و استراحت کنید. نوشیدن آب یا سایر مایعات حاوی الکترولیت را آغاز نمایید تا به بازگرداندن آب و املاح بدن کمک شود. الکترولیت‌ها موادی مانند کلسیم، سدیم و پتاسیم به حفظ آب بدن در بدن کمک می‌کنند. این مواد در تنظیم ضربان قلب، عملکرد اعصاب و سلامت عضلات نقش دارند.

در صورتی که علائم شما تشدید شد، فورا به پزشک مراجعه کنید.

اگر گذراندن ساعات طولانی در گرما باعث ناراحتی جسمی و فشار روانی شما شده، ممکن است دچار خستگی ناشی از گرما (heat fatigue) شده باشید. افرادی که به هوای بسیار گرم یا شرایط کاری در محیط‌های گرم عادت ندارند، بیشتر در معرض خطر خستگی گرمایی قرار دارند.

علاوه بر احساس گرمای زیاد و تشنگی و خستگی، ممکن است در تمرکز روی کار خود دچار مشکل شوید و حتی هماهنگی حرکتی خود را از دست بدهید. اگر متوجه شدید در محیط گرم از نظر جسمی و روانی تحت فشار قرار گرفته‌اید، فورا از آنجا خارج شوید و با نوشیدن مایعات خود را خنک کنید.

سازگارشدن تدریجی با کار یا ورزش در محیط‌های گرم می‌تواند به پیشگیری از خستگی ناشی از گرما در آینده کمک نماید.

سنکوپ که به آن غش نیز گفته می‌شود، زمانی رخ می‌دهد که فشار خون کاهش یافته و جریان خون به مغز به‌طور موقت کاهش یابد. این حالت معمولا زمانی رخ می‌دهد که در محیطی گرم فعالیت بدنی زیادی انجام داده باشید. اگر از داروهای بتا بلاکر برای کاهش فشار خون مصرف می‌کنید، خطر ابتلا به سنکوپ ناشی از گرما در شما بیشتر است.

سنکوپ معمولا با احساس سرگیجه یا سبکی سر همراه است. ممکن است احساس کنید در آستانه‌ی غش قرار دارید، اما اگر سریعا آرام بگیرید و خود را خنک کنید، می‌توانید از غش‌کردن جلوگیری کنید. بالا بردن پاها نیز می‌تواند مفید باشد.

همانند سایر بیماری‌های مرتبط با گرما، تامین مجدد آب و املاح بدن بسیار حیاتی است. هر نوع مایعی مفید خواهد بود، اما آب یا نوشیدنی‌های ورزشی حاوی الکترولیت بهترین گزینه هستند.

گرفتگی‌های ناشی از گرما معمولا پس از فعالیت شدید یا ورزش در هوای گرم رخ می‌دهند. این گرفتگی‌ها اغلب نتیجه‌ی عدم تعادل الکترولیتی بوده و معمولا در عضلات شکم، پا یا بازو احساس می‌شوند. برای تسکین گرفتگی‌ عضلانی ناشی از گرما، در مکانی خنک استراحت کنید و حتما مایعات و الکترولیت‌های از دست رفته از طریق تعریق را جبران نمایید.

ادم گرمایی ممکن است زمانی رخ دهد که برای مدت طولانی در هوای گرم ایستاده یا نشسته باشید و به دمای گرم عادت نداشته باشید. این وضعیت می‌تواند باعث ورم دست‌ها، قسمت‌های پایین پا یا مچ‌ها شود. این ورم ناشی از تجمع مایعات در اندام‌های انتهایی بدن است و ممکن است به واکنشی مرتبط باشد که در آن آلدوسترون  باعث بازجذب سدیم به خون از طریق کلیه‌ها می‌شود.

ادم ناشی از گرما اغلب به‌طور خودبه‌خود و با گذشت زمان، هنگامی که به محیط گرم عادت می‌کنید، فروکش می‌کند. خنک‌شدن، بالا بردن پاها و حفظ آب بدن با مصرف کافی آب و الکترولیت‌ها نیز به بهبود این وضعیت کمک می‌کند.

گاهی اوقات فعالیت طولانی‌مدت در هوای گرم می‌تواند باعث ظهور برآمدگی‌های قرمز رنگ و شبیه جوش روی پوست شود. این حالت معمولا  زیر لباس‌هایی که با عرق خیس شده‌اند، ایجاد می‌گردد. بثورات گرمایی معمولا پس از خنک شدن یا تعویض لباس به‌طور خودبه‌خود از بین می‌رود. با‌این‌حال، در صورتی که پوست بلافاصله پس از بروز بثورت گرمایی خنک نشود، احتمال عفونت وجود دارد.

از پا افتادگی ناشی از گرما (Heat exhaustion) یکی از جدی‌ترین مراحل هایپرترمی به شمار می‌رود و زمانی رخ می‌دهد که بدن دیگر قادر به خنک کردن خود نباشد. در این حالت، علاوه بر تعریق شدید، ممکن است علائم زیر را نیز تجربه کنید:

• سرگیجه
• ضعف
• تشنگی
• مشکل در هماهنگی حرکات
• اختلال در تمرکز
• پوست سرد و نمناک
• تپش قلب