چرا مارها در طول تکامل بارها هم‌نوع‌خوار شده‌اند؟ دانشمندان پاسخ می‌دهند

مارها یکی از موفق‌ترین شاخه‌های درخت تکاملی هستند و تقریباً در همه قاره‌ها به جز جنوبگان یافت می‌شوند. آن‌ها توانسته‌اند خود را با بیشتر زیست‌بوم‌ها و شرایط محیطی وفق دهند و به شکارچیان فرصت‌طلب و انعطاف‌پذیری تبدیل شوند. یکی از رفتارهای جالب و کمتر شناخته‌شده در مارها، هم‌نوع‌خواری است؛ رفتاری که به ظاهر نادر و غیرطبیعی می‌آید، اما پژوهش جدیدی نشان می‌دهد در گونه‌ها و خانواده‌های مختلف مار بارها و بارها به صورت مستقل تکامل یافته است.

محققان با بررسی بیش از ۵۰۰ گزارش از رفتار هم‌نوع‌خواری در گونه‌های مختلف مار، دریافتند که رفتار همنوع‌خواری حداقل ۱۱ بار به صورت مستقل در طول تکامل مارها شکل گرفته است.

برونا فالکائو، نویسنده ارشد مطالعه و دانشجوی کارشناسی ارشد زیست‌شناسی در دانشگاه سائو پائولو، می‌گوید: «برای ما انسان‌ها، هم‌نوع‌خواری چیزی غیرمعمول و حتی منزجرکننده است. اما برای مارها، این رفتار به نفعشان است و باعث موفقیت آن‌ها در محیط می‌شود. این رفتار برایشان انتخابی استراتژیک است.»

برخی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های هم‌نوع‌خواری در طبیعت در عنکبوت‌ها و آخوندک‌ها دیده می‌شود؛ جایی که ماده‌ها ممکن است نرها را در زمان جفت‌گیری بخورند، زیرا این کار برای بقای نسلشان مفید است. زیویه گلوداس، زیست‌شناس و پژوهشگر نشنال جئوگرافیک که در مطالعه شرکت نداشت، می‌گوید: «هم‌نوع‌خواری در سراسر قلمرو حیوانات گسترده است و محدود به گونه‌های خاص نیست.»

گلوداس افزود که گزارش‌های هم‌نوع‌خواری در مارها معمولاً کوتاه و پراکنده هستند. به عنوان مثال، تیم پژوهشی او مشاهده کرد که مارهای نر مون‌پلیه در فرانسه گاهی مارهای ماده را می‌خورند. این رفتار احتمالاً ناشی از کمبود منابع غذایی، به ویژه خارج از فصل جفت‌گیری است. در فصل جفت‌گیری، این رفتار نامعمول است، زیرا فرصت‌های جفت‌گیری را کاهش می‌دهد.

مطالعه نشان داد که هم‌نوع‌خواری در خانواده‌ها و گونه‌های مختلف مار و در مناطق جغرافیایی متفاوت به صورت مستقل شکل گرفته است. به گزارش لایوساینس، پژوهشگران ۵۰۳ مورد هم‌نوع‌خواری را در ۲۰۷ گونه مار جمع‌آوری کردند. این گزارش‌ها شامل گونه‌های مختلف مار در همه قاره‌هایی می‌شد که مارها در آن زندگی می‌کنند و هم مارهای وحشی و هم اسیر را دربرمی‌گرفت.

بیشترین موارد هم‌نوع‌خواری در خانواده‌ قمچه‌ماران، افعی‌ها و آلاپیده مشاهده شد. قمچه‌ماران بزرگ‌ترین خانواده مارها هستند و ۲۹ درصد کل گزارش‌ها را تشکیل می‌دهند. از آنجا که این خانواده معمولاً مارهای دیگر را شکار نمی‌کند، محققان پیشنهاد کردند که بیشتر موارد هم‌نوع‌خواری در این گروه احتمالاً ناشی از فشارهایی مانند کمبود منابع غذایی است.

اعضای خانواده افعی‌ها ۲۱ درصد از کل گزارش‌ها را تشکیل می‌دهند، اما اکثر این موارد در شرایط اسارت رخ داده است. فشارهای مرتبط با اسارت، مانند محصور شدن در فضاهای کوچک با غذای محدود، ممکن است باعث هم‌نوع‌خواری شده باشد. خانواده آلاپیده که شامل کبراها است، حدود ۱۹ درصد گزارش‌ها را تشکیل می‌دهد و این امر چندان تعجب‌آور نیست، زیرا کبراها در طبیعت به شکار مارهای دیگر معروف‌اند.

حدود نیمی از گونه‌های مار هم‌نوع‌خوار، رژیم غذایی همه‌چیزخوار دارند و پژوهشگران این انعطاف غذایی را با رفتار هم‌نوع‌خواری در مواقع نیاز مرتبط دانسته‌اند. بااین‌حال، گلوداس نسبت به این ارتباط کمی تردید دارد، زیرا فقط ۴۷٫۷ درصد از گونه‌های هم‌نوع‌خوار همه‌چیزخوار تعریف شده‌اند و اگر این درصد بالاتر بود، شواهد ارتباط قوی‌تر می‌شد.

ساختار فک یکی از عوامل کلیدی در بروز رفتار هم‌نوع‌خواری در مارها است. مارهایی که فک‌هایشان توانایی باز شدن گسترده ندارد، نمی‌توانند مار دیگری را به طور کامل ببلعند و به همین دلیل هیچ گزارشی از هم‌نوع‌خواری در این گونه‌ها ثبت نشده است. برعکس، گونه‌هایی که فک‌های قابل انعطاف و گسترده دارند، می‌توانند مارهای دیگر را هم ببلعند و این ویژگی فیزیکی امکان ظهور و تداوم هم‌نوع‌خواری را برای آن‌ها فراهم می‌کند.

مطالعه نتوانست تمامی گزارش‌های موجود از هم‌نوع‌خواری در مارها را شامل شود، زیرا بسیاری از این مشاهدات در کتاب‌ها و آرشیوهای قدیمی دور از دسترس یا منتشرنشده قرار دارند. از آنجایی که دسترسی به همه منابع ممکن نبوده است، به احتمال زیاد موارد و نمونه‌های بیشتری از هم‌نوع‌خواری در مارها وجود دارد که هنوز ثبت یا بررسی نشده‌اند و پژوهش‌های آینده می‌توانند اطلاعات کامل‌تری در این زمینه ارائه دهند.

پژوهش در ژورنال Biological Reviews منتشر شده است.