هویت فراموش‌شده؛‌ شواهد ژنتیکی تبار واقعی دشمنان دیرینه رومیان را فاش می‌کند

کارتاژی‌ها چه کسانی بودند؟ برای مدت‌ها، تصور غالب بر این بود که مردم کارتاژ از فنیقی‌های سرزمین شام ریشه گرفته‌اند. اما اکنون پژوهش ژنتیکی جدید داستان را از نو می‌نویسد. نتیجه‌ی مطالعه‌ی هشت‌ساله‌ی دانشمندان نشان می‌دهد که کارتاژی‌ها، برخلاف انتظار، از نظر ژنتیکی بیشتر به یونانی‌ها شباهت داشتند.

فنیقی‌ها، بازرگانان دریانوردی که حدود ۳۱۰۰ سال پیش در شام سر برآوردند، شبکه‌ای از تجارت دریایی در سراسر جهان باستان به راه انداختند. آن‌ها در کشتی‌سازی، ناوبری، شهرسازی و شاید مهم‌تر از همه، در اختراع الفبا، پیشگام بودند. با‌این‌حال، از این تمدن بزرگ آثار مکتوب چندانی باقی نمانده و بیشتر دانسته‌ها از روی کتیبه‌های تدفینی به دست آمده است.

کارتاژ، در دل فرهنگ دریایی، به‌عنوان پرچم‌دار قدرت فنیقی‌ها در آفریقای شمالی شکل گرفت. این شهر که در قرن نهم پیش از میلاد در تونس امروزی پایه‌گذاری شد، خیلی زود امپراتوری گسترده‌ای را در مدیترانه ایجاد کرد. اما شکوه کارتاژ پس از نبردهای خونین با روم و شکست در جنگ‌های پونیک، در سال ۱۴۶ پیش از میلاد با خاک یکسان شد. روایت معروفی می‌گوید رومی‌ها آن‌قدر از کارتاژ کینه داشتند که زمین‌هایش را با نمک آمیختند تا دیگر هیچ گیاهی در آن نروید و برای همیشه از حیات بازبماند.

برای بیش از دو هزار سال، باور دیرینه‌ای وجود داشت که کارتاژی‌ها، بازماندگان مستقیم کنعانیان شام هستند و زبان و آیین‌هایشان را از شام به ارث برده‌اند. اما پژوهش تازه‌ای که در نشریه نیچر منتشر شده، این تصور را زیر سؤال می‌برد. داده‌های مطالعه نشان می‌دهد که از قرن ششم تا دوم پیش از میلاد، پیوند ژنتیکی کارتاژیان با شام بسیار کم‌رنگ بوده است.

تیم پژوهش، دی‌ان‌ای تجزیه‌شده‌ی ۲۱۰ فرد از ۱۴ محوطه‌ی باستان‌شناسی مرتبط با کارتاژ و فنیقیان را با دقت استخراج و تحلیل کردند. نتایج شگفت‌انگیز بود: کارتاژی‌ها با اهالی ساردینیا، ایبریایی‌ها یا بومیان شمال آفریقا، آمیزش گسترده‌ای نداشتند. از میان ۱۰۳ نفر که تاریخ‌گذاری شدند، فقط سه نفر دارای پیوند ژنتیکی مستقیم با سرزمین شام بودند و این سه نفر احتمالاً پس از سقوط کارتاژ در دوره‌ی روم، پس از جنگ سوم پونیک، به این منطقه مهاجرت کرده بودند.

بخش عمده‌ای از تبار کارتاژی‌ها به یونانیان می‌رسد؛ این امر احتمالاً به دلیل تعاملات فنیقیان با کلونی‌های یونانی در مناطقی مانند سیسیل اتفاق افتاده است. دالیت رگو، باستان‌شناس و از نویسندگان مقاله، می‌گوید: «ظاهراً زنان و مردان دریانورد اهل اژه، یا نسل‌های پس از آنان، ردپایی ماندگار در گسترش کارتاژ بر جای گذاشتند.»

بررسی‌های ژنتیکی نشان می‌دهد که پیش از سال ۴۰۰ پیش از میلاد، فنیقی‌های اهل غرب مدیترانه که در شمال آفریقا ساکن بودند، تبار و ریشه‌ی بومی داشتند. اما پس از آن دوره، نشانه‌هایی از ترکیب با ژن‌های شمال آفریقایی در مستعمرات آن‌ها در سیسیل، ساردینیا و ایبری دیده می‌شود؛ تحولی که با رشد قدرت کارتاژ همزمان بوده و نشانه‌ای از گسترش آن‌ها در سراسر مدیترانه است.

در مقابل، کلونی‌های یونانی معمولاً ترجیح می‌دادند از ازدواج با جوامع بومی پرهیز کنند. داده‌های ژنتیکی مکان‌هایی چون امپوریس و هیمره، نشان می‌دهد که این شهرها برای حفظ هویت فرهنگی و قومی خود سخت می‌کوشیدند. رایش توضیح می‌دهد: «برای یونانیان، یونانی بودن فقط به زبان یا فرهنگ محدود نمی‌شد؛ هویت نژادی هم اهمیت داشت.»

روایت‌های اسطوره‌ای بنیادین کارتاژ، مانند ماجرای دایدو، مؤسس و ملکه‌ی افسانه‌ای در «انه‌اید» ویرژیل، به خرید زمین از شاهزادگان محلی اشاره دارد. دکستر هویوس، متخصص تاریخ‌نگار کارتاژ، یادآوری می‌کند که شواهد تاریخی چندانی از مهاجرت گسترده‌ی فنیقیان به کارتاژ در دست نیست. همچنین، ازدواج‌های مختلط میان فنیقی‌ها و محلی‌ها نیز، به نظر نمی‌رسد که رایج بوده باشد.

یافته‌های ژنتیکی جدید، افزون بر تأیید تحولات فرهنگی، نشان‌دهنده‌ی تغییرات عمیق جمعیتی نیز هستند؛ تحولاتی که همزمان با گسترش زبان پونیک و تغییر آیین تدفین از قرن ششم پیش از میلاد رخ داد. به‌گفته‌ی رایش، این دگرگونی‌ها یادآوری می‌کنند که فرهنگ و ژنتیک، دو رودخانه‌ی درهم‌آمیخته‌ی تاریخ هستند.

ایو مک‌دونالد، تاریخ‌نگار در دانشگاه کاردیف و نویسنده‌ی کتاب «کارتاژ: تاریخ تازه‌ی یک امپراتوری باستانی»، هشدار می‌دهد که اندازه‌ی کوچک نمونه‌ها ایجاب می‌کند نتایج با احتیاط تفسیر شود. با این همه، مک‌دونالد تأکید می‌کند که این مطالعه چشم‌انداز تازه‌ای به ما می‌دهد: هویتی که تنها از راه خون تعریف نمی‌شود، بلکه در تار‌و‌پود فرهنگ، اسطوره‌ها و جامعه تنیده شده است.