دو جامعه بومی آمازون پایین‌ترین نرخ زوال عقل در دنیا را دارند؛ راز سلامت مغز آن‌ها چیست؟

زوال عقل در سالمندان بیماری شایعی است، اما میزان آن در همه جای دنیا یکسان نیست. اکنون پژوهشی تازه نشان می‌دهد دو جامعه بومی در آمازون بولیوی، به نام‌های «تسیمانه» و «موسِتِن»، از پایین‌ترین نرخ‌های زوال عقل در جهان برخوردارند.

پژوهشگران سلامت ۷۳۰ نفر از اعضای این دو جامعه را که در آغاز مطالعه زوال عقل نداشتند، به‌مدت پنج سال دنبال کردند. در پایان این دوره، فقط ۲۲ نفر به زوال عقل مبتلا شده بودند و کمتر از دو درصد شرکت‌کنندگان با این بیماری زندگی می‌کردند. این میزان بسیار کمتر از چیزی است که در بسیاری از مطالعات آمریکا و اروپا دیده می‌شود. پژوهشگران می‌گویند شیوع زوال عقل در این کشورها حدود سه تا چهار برابر بیشتر است.

تسیمانه‌ها حدود ۱۷هزار نفر جمعیت دارند و بیشتر با شکار، ماهی‌گیری و کشاورزی زندگی می‌کنند. فعالیت بدنی آن‌ها زیاد است و برای تهیه غذا باید انرژی زیادی صرف کنند. در مقابل، دسترسی اعضای جامعه به برق، آب سالم، سیستم فاضلاب و دارو محدود است. موسِتِن‌ها نیز حدود سه‌هزار نفر هستند، بیشتر در روستاها زندگی می‌کنند و به کشاورزی وابسته‌اند. سبک زندگی آن‌ها به تسیمانه‌ها شباهت دارد، اما دسترسی بیشتری به آب سالم، غذای فروشگاهی و خدمات پزشکی دارند.

پژوهشگران احتمال می‌دهند سبک زندگی این دو جامعه در پایین‌بودن زوال عقل نقش داشته باشد. چاقی، فشار خون بالا، دیابت و کم‌تحرکی که از عوامل شناخته‌شده خطر زوال عقل هستند، در این جمعیت‌ها کمتر دیده می‌شوند.

بااین‌حال، هنوز نمی‌توان با اطمینان گفت همین عوامل دلیل اصلی هستند. پژوهش‌های قبلی در این دو جامعه نشان نداده‌اند افرادی که از نظر متابولیکی سالم‌تر هستند، حتماً کمتر به زوال عقل مبتلا می‌شوند.

در مطالعه جدید، افزایش سن و داشتن واریانت ژنتیکی APOE ε4 مهم‌ترین عوامل خطر زوال عقل بودند. این دو عامل در کشورهای غربی هم با افزایش خطر ابتلا ارتباط دارند.

نکته مهم دیگر این است که افراد مبتلا به زوال عقل در این جوامع معمولاً مدت زیادی زنده نمی‌مانند. خطر مرگ در آن‌ها بیش از ۶ برابر افرادی بود که عملکرد شناختی طبیعی داشتند. پس از تشخیص زوال عقل نیز میانگین طول عمرشان دو تا سه برابر کمتر از بیماران مشابه در آمریکا بود.

پژوهشگران می‌گویند این موضوع تا حدی قابل‌توضیح است. در جوامعی که مردم برای تهیه غذا باید کشاورزی، شکار یا جمع‌آوری مواد غذایی انجام دهند، از دست‌دادن توانایی‌های ذهنی می‌تواند خیلی سریع استقلال فرد را از بین ببرد و زندگی روزمره را دشوار کند. بااین‌حال، مرگ زودتر بیماران نمی‌تواند به‌تنهایی نرخ پایین زوال عقل را توضیح دهد؛ زیرا تعداد موارد جدید بیماری هم در این پنج سال کمتر از بسیاری از مطالعات غربی بود.

بررسی مغز این افراد نیز نشان داد الگوی تحلیل بافت مغزی در بسیاری از آن‌ها با الگوی معمول آلزایمر تفاوت دارد و بیشتر به آسیب‌های عروقی شبیه است. آزمایش خون نیز در برخی بیماران نشانه‌هایی از تخریب عصبی و التهاب عصبی نشان داد، هرچند این یافته‌ها هنوز قطعی نیستند.

رژیم غذایی دو جامعه معمولاً فیبر زیاد، قند کم و چربی اشباع کمی دارد و فعالیت بدنی آن‌ها نیز بالاست. در مقابل، تماس آن‌ها با عوامل بیماری‌زا زیاد است و دسترسی محدودی به آنتی‌بیوتیک و واکسن دارند. به همین دلیل هنوز مشخص نیست دقیقاً چه چیزی از مغز آن‌ها محافظت می‌کند. پژوهشگران می‌خواهند در ادامه نقش ژنتیک، رژیم غذایی، فعالیت بدنی، روابط اجتماعی و مواجهه با عفونت‌ها را جداگانه بررسی کنند.

اگر مشخص شود کدام عوامل واقعاً باعث پایین‌ماندن خطر زوال عقل در این جوامع شده‌اند، شاید بتوان از این اطلاعات برای پیداکردن روش‌های بهتر پیشگیری از زوال عقل در دیگر نقاط جهان استفاده کرد.

پژوهش در ژورنال Alzheimer’s & Dementia منتشر شده است.