تهران در لبه بحران؛ چطور ایران به خشک‌ترین تابستان نیم‌قرن اخیر رسید؟

از اوایل خرداد امسال، یعنی قبل از این که زندگی به قبل و بعد از جنگ تقسیم شود هشدار داده شده بود که کاهش ۴۰ درصدی بارش‌ها نسبت به سال گذشته از یک طرف و از طرف دیگر افت ۴۱ درصدی ورودی سدها قرار است ما را وارد یک بحران فراگیر و کم‌سابقه کند. کاهش شدید باران، گرمای بی‌سابقه، مصرف بی‌رویه آب، مدیریت ناپایدار؛ هر کدام چطور بحران تابستان امسال را رقم زد؟

اگر قرار باشد عواملی که بی‌آبی را رقم زده به دو دسته انسانی و طبیعی تقسیم کنیم به گفته هدایت فهمی، پژوهشگر و مدیر سابق دفتر منابع آب وزارت نیرو «مهمترین عامل طبیعی آن، خشکسالی و تغییر اقلیم است.» او می‌گوید که سازمان تحقیقات آب سال‌ها پیش هشدار داده بود روزی خواهد آمد که حتی قادر به تامین آب شرب هم نخواهیم بود اما این مسئله از سوی مدیران جدی گرفته نشد.

از اقلیم خشک که بگذریم «وضعیت مصرف آب» عامل دیگر بی‌آبی در روزهای گذشته بوده است. دولت می‌گوید هر فرد در شبانه‌روز باید ۱۳۰ لیتر آب مصرف کند اما در حال حاضر این عدد ۲۲۰ لیتر است. اگرچه به نظر می‌رسد مصرف آب شرب یکی از عوامل کم‌آبی بوده اما نمودارها نشان می‌دهند که این موضوع آن‌قدرها که روی آن تاکید می‌شود جدی نیست.

صاحب‌نظران حوزه آب می‌گویند که کشاورزی ۸۰ درصد و صنعت ۲.۱ درصد از آب کشور را مصرف می‌کند. می‌ماند مصرف شرب که سهم آن ۸.۲ درصد است. با این حساب صرفه‌جویی در زندگی روزمره واقعا دردی دوا می‌کند؟ هدایت فهمی توضیح می‌دهد: «مصرف آب در بخش کشاورزی آن‌قدر زیاد است که اگر ۱۰ درصد هم صرفه‌جویی می‌کردیم حدود ۹ میلیارد متر مکعب، یعنی بیش از نیازهای فعلی امروز، آب تامین می‌شد. اگرچه صرفه‌جویی در زمینه کشاورزی ضروری است اما این منجر به این نمی‌شود که ما در مصرف آب شرب صرفه‌جویی نکنیم.»

امنیت غذایی یک مسئله مهم است که باعث شده در این زمینه نشود سختگیری کرد اما باید توجه کرد که خوداتکایی در محصولات استراتژیک برای هیچ کشوری امکان پذیر نیست. وزارت جهاد کشاورزی باید کشاورزان را راضی به تغییر کشت خود کند اما این اتفاق نیفتاد.

– هدایت فهمی، پژوهشگر و مدیر سابق دفتر منابع آب وزارت نیرو

ظرفیت آب پشت سدها از سال پیش حدود ۲۴ درصد کمتر شده است. حتی ظرفیت بسیاری از آن‌ها دارد به پایان می‌رسد. بر اساس آخرین گزارش وزارت نیرو، تا بیست‌ویکم تیر ماه ۱۳ سد عملا از دست رفته‌اند. اما خشک شدن کدام یک تبعات سنگین‌تری برای استان خود رقم خواهد زد؟

فهمی، پژوهشگر حوزه آب به بیکینگ می‌گوید به دلیل موقعیت سیاسی تهران، این استان خطرناک‌ترین وضعیت را از نظر کم‌آبی دارد. بر پایه داده‌های رسمی، حجم فعلی آب ذخیره‌شده در سدهای تهران به حدود ۱۴ درصد ظرفیت مخازن رسیده‌ است. در حال حاضر از هر چهار سد این استان لار به وضعیت قرمز درآمده و سه سد دیگر در شرایط خطرناکی هستند.