تلسکوپ سوئیفت در آستانه سقوط؛ ناسا برای انجام واپسین رصدهای علمی آماده است

تلسکوپ پرتو گامای نیل گرلز سوئیفت ناسا پس از نزدیک به ۲۲ سال حضور در مدار، ثبت شمار چشمگیری از مشاهدات علمی و انتشار مقالات متعدد و تلاشی جسورانه اما ناموفق برای نجات، به پایان عمر خود نزدیک می‌شود.

تلسکوپ شگفت‌انگیز سوئیفت اکنون چند مورد از ابزارهای علمی خود را دوباره فعال کرده است تا آخرین مجموعه عملیات علمی‌اش را انجام دهد. ناسا باور دارد که سوئیفت در بهترین حالت تنها چند هفته دیگر می‌تواند به فعالیت علمی ادامه دهد.

فضا آن‌قدرها هم که تصور می‌کنیم خلأ مطلق نیست. در مدارهای نزدیک زمین هنوز مقدار کافی از جو وجود دارد که نیروی پسا یا درگ ایجاد کند. پسا باعث کاهش سرعت فضاپیما می‌شود و فضاپیما نیز به‌دلیل کاهش سرعت، به‌تدریج ارتفاعش را از دست می‌دهد.

در نهایت، این چرخه‌ی کاهش سرعت و افت ارتفاع با ورود ماهواره به لایه‌های متراکم جو و سوختن آن در هنگام ورود مجدد به جو، به پایان می‌رسد.

تلسکوپ سوئیفت در ۲۰ نوامبر ۲۰۰۴ با هدف مطالعه انفجارهای پرتو گاما، قدرتمندترین انفجارهای جهان، به فضا پرتاب شد. قرار بود این رصدخانه به مدت دو سال در مداری تقریباً دایره‌ای به دور زمین فعالیت کند؛ مداری که ارتفاع آن در نزدیک‌ترین نقطه به ۵۸۵ کیلومتر و در دورترین نقطه به ۶۰۴ کیلومتر می‌رسید.

برخلاف ایستگاه فضایی بین‌المللی که مدارش به‌طور مرتب بالاتر برده می‌شود، مدار سوئیفت در طول ۲۱ سال و ۱۰ ماه گذشته به‌طور پیوسته افت کرده است. در نوامبر ۲۰۲۵ محاسبه شده بود که احتمال سقوط تلسکوپ به زمین و سوختن آن در جو تا ژوئن ۲۰۲۶ به ۵۰ درصد و احتمال وقوع این اتفاق پیش از سال ۲۰۲۷ به ۹۰ درصد می‌رسد.

ناسا برای جلوگیری از سقوط سوئیفت، از شرکت فضایی کاتالیست خواست در مدتی کوتاه فضاپیمایی طراحی کند که بتواند با تلسکوپ پهلو بگیرد و مدار آن را بالاتر ببرد. تلسکوپ فضایی سوئیفت برای افزایش ارتفاع مدار طراحی نشده بود و همین مسئله به پیچیدگی‌های مأموریتی که از همان ابتدا با سرعتی بی‌سابقه پیش می‌رفت، اضافه کرد.

برای افزایش شانس موفقیت کاتالیست، سوئیفت فعالیت‌های علمی خود را متوقف کرد و در وضعیتی قرار گرفت که نیروی پسا را کاهش می‌داد. این شرکت سرانجام فضاپیمای خود به نام «لینک» را سوم ژوئیه به فضا پرتاب کرد. در ابتدا به نظر می‌رسید همه‌چیز برای نجات سوئیفت طبق برنامه پیش می‌رود. اما سرنوشت دیگری در انتظار این مأموریت بود.

در اواخر ژوئیه، کاتالیست اعلام کرد که لینک به‌دلیل وقوع برخی مشکلات غیرمنتظره در چرخ‌های واکنشی (که با چرخش خود وضعیت فضاپیما را تنظیم می‌کنند) و پیشران‌هایش، شروع به چرخیدن کنترل‌نشده کرده است. در نهایت، این مشکلات به‌طرز موثر رفع‌شدنی نبودند.

شاون دومگال-گلدمن، مدیر بخش اخترفیزیک در مقر ناسا، در بیانیه‌ای گفت: «از همان ابتدا، نجات سوئیفت مأموریتی پرخطر با پاداشی بزرگ بود.» او افزود: «بدون مداخله، سوئیفت تا پایان سال وارد جو زمین می‌شد. هرچند از پایان مأموریت سوئیفت ناراحت خواهیم شد، می‌دانستیم تلاش برای افزایش ارتفاع مدار آن از چند جهت برای ناسا ارزشمند خواهد بود؛ از پیشبرد فناوری سرویس‌دهی به فضاپیماهای آمریکایی و وادارکردن ما به اجرای مأموریتی با جدول زمانی بی‌سابقه گرفته تا آزمودن روش‌های بهره‌برداری از ماهواره‌ها برای افزایش مدت حضورشان در مدار پایین زمین.»

اکنون که سرنوشت سوئیفت مشخص شده است، تیم علمی در ماه اوت دو مورد از ابزارهای آن را دوباره فعال کرد و هفته گذشته نیز ابزار دیگری را به کار انداخت. اکنون که پایان مأموریت نزدیک است، بد نیست سوئیفت کار خود را با ثبت چند انفجار دیگر از بزرگ‌ترین انفجارهای جهان به پایان برساند؛ رویدادهایی که پیش از خاموشی کامل تلسکوپ شاید فرصت ثبت آن‌ها فراهم شود.

سوئیفت اکنون در مداری با ارتفاع ۳۲۵ کیلومتر قرار دارد، اما ناسا پیش‌بینی می‌کند که به‌محض کاهش ارتفاع تلسکوپ به کمتر از ۳۰۰ کیلومتر، فعالیت علمی آن متوقف شود. انتظار می‌رود این اتفاق بین اوایل تا اواسط اکتبر (اواسط تا اواخر مهر) رخ دهد.