ادعای گاردین درباره نقش فناوری‌های چینی در زیرساخت اینترنت ایران: چه شرکت‌هایی در این موضوع نقش دارند؟

روزنامه گاردین در تازه‌ترین گزارش خود به بررسی یافته‌های یک نهاد غیردولتی پرداخته و مدعی شده است که معماری نظارت بر اینترنت در ایران، تا حد زیادی بر پایه فناوری‌های وارداتی از چین بنا شده است. این گزارش ادعا می‌کند ابزارهایی که پیش‌تر در چین استفاده می‌شدند، اکنون بخشی از سیستم نظارت دیجیتال در ایران هستند.

به گزارش بیکینگ و به نقل از گاردین، سازمان حقوق بشری «آرتیکل ۱۹» (Article 19) مستقر در بریتانیا، در گزارشی تحلیلی مدعی شده است که زیرساخت‌های کنترل اینترنت در ایران بر پایه تکنولوژی‌های چینی شکل گرفته است.

طبق ادعای این گزارش، این فناوری‌ها شامل ابزارهای «تشخیص چهره» (مشابه آنچه برای کنترل جمعیت اویغور در غرب چین استفاده می‌شود) و همچنین سیستم موقعیت‌یاب چینی «بایدو» (BeiDou) به عنوان جایگزینی برای GPS آمریکا است.

پیش‌تر نیز وب‌سایت «مدرن دیپلماسی» در گزارشی که بیکینگ هم منتشر کرده بود، مدعی شده بود که پکن در چارچوب برنامه پنج‌ساله خود، با تزریق فناوری‌های سایبری و راداری، در حال تغییر معماری امنیتی ایران است. آن گزارش نیز بر جایگزینی مدل‌های غربی با محصولات فناورانه چینی و همکاری در حوزه هوش مصنوعی و امنیت سایبری تحت عنوان «حاکمیت دیجیتال» تأکید داشت.

نویسندگان گزارش گاردین مدعی هستند که همکاری‌های زیرساختی ایران و چین بر اساس یک چشم‌انداز مشترک از «حاکمیت سایبری» (Cyber Sovereignty) هدایت می‌شود؛ ایده‌ای که بر اساس آن، دولت‌ها باید کنترل مطلقی بر فضای اینترنت در داخل مرزهای خود داشته باشند.

مایکل کستر، نویسنده این گزارش، سال ۲۰۱۰ را نقطه عطفی در تکامل آنچه او «اقتدارگرایی دیجیتال» در چین و ایران می‌نامد، توصیف کرده و معتقد است از این تاریخ، هر دو کشور گام‌های جدی‌تری به سمت ایجاد شبکه ملی اینترنت برداشته‌اند.

گزارش «آرتیکل ۱۹» که گاردین به آن استناد کرده، نام چندین شرکت چینی را به عنوان تأمین‌کنندگان اصلی این تجهیزات مطرح کرده است:

هواوی (Huawei) و زد‌تی‌ئی (ZTE): این گزارش مدعی است که این دو شرکت تکنولوژی‌های مربوط به «بازرسی عمیق بسته» (Deep Packet Inspection – DPI) را ارائه کرده‌اند. این ابزارها به ناظران اجازه می‌دهند تا ترافیک اینترنت را با جزئیات بالا رصد کنند. به گفته گاردین، این فناوری در چین برای مسدودسازی دسترسی به محتوای حساس استفاده می‌شود، هرچند کاربردهای دیگری غیر از فیلترینگ نیز دارد.

تیاندی (Tiandy): این شرکت که خود را «شماره ۷ در حوزه نظارت تصویری» معرفی می‌کند، طبق ادعای این گزارش، ابزارهای تشخیص چهره را فراهم کرده و با بخش‌هایی از نیروهای نظامی و دفاعی ایران قرارداد دارد.

هایک‌ویژن (Hikvision): نام این شرکت نیز به عنوان یکی از سازندگان دوربین‌های نظارتی در این گزارش آمده است.

بخش قابل تأمل گزارش گاردین به تحقیقات «بنیاد اوت‌لاین» و «پروژه آنیتا» اشاره دارد که مدعی وجود دسته سومی از تجهیزات هستند. این تجهیزات توسط تولیدکنندگان کوچک‌تر چینی ساخته می‌شوند و قابلیت‌های آن‌ها برای محققان تا حد زیادی ناشناخته و «هشداردهنده» توصیف شده است.

یکی از این شرکت‌ها Geedge Networks نام دارد. گزارش مدعی است که این شرکت «میدل‌باکس‌هایی» (Middleboxes) می‌فروشد؛ دستگاه‌هایی که روی کابل‌های شبکه قرار می‌گیرند و به افراد اجازه می‌دهند فعالیت‌های اینترنتی کاربران را غربال کنند.

یور فان برگن، پژوهشگر سازمان عفو بین‌الملل، در گفت‌وجو با گاردین اشاره کرده که تشخیص دقیق عملکرد این ابزارهای بازرسی عمیق دشوار است و ممکن است برای مسدود کردن اپلیکیشن‌ها، پروتکل‌های VPN یا صرفاً از دسترس خارج کردن دامنه‌های خاص استفاده شوند.

گاردین در بخشی از گزارش خود تاکید می‌کند که ایران تنها مشتری این ابزارها نیست. طبق مستنداتی که سال گذشته منتشر شد، گروهی از شرکت‌های چینی سیستم‌های پیچیده سانسور و نظارت را به کشورهای دیگری همچون قزاقستان، پاکستان، میانمار و اتیوپی نیز فروخته‌اند.

روزنامه گاردین در پایان گزارش خود، واکنش برخی از این شرکت‌ها را منتشر کرده است:

ایک‌ویژن (Hikvision): سخنگوی این شرکت ادعاهای مطرح شده را رد کرد و گفت: «هایک‌ویژن هشت سال پیش از بازار ایران خارج شده و محصولاتش را در این کشور نمی‌فروشد. این شرکت چارچوب‌های تطبیق تجاری جهانی را برای اطمینان از رعایت قوانین رعایت می‌کند.»

زد‌تی‌ای (ZTE): این شرکت نیز اعلام کرده که فعالیت‌های خود را در ایران در سال ۲۰۱۶ متوقف کرده است.

گاردین نوشته است که با سایر شرکت‌های نام‌برده در گزارش (از جمله هواوی و تیاندی) تماس گرفته، اما پاسخی دریافت نکرده است.