آیا وایکینگ‌ها واقعاً با تیر آتشین کشتی‌های تشییع جنازه را آتش می‌زدند؟

صحنه‌ای که یک وایکینگ مرده روی قایقی در حال حرکت به سمت دریا قرار گرفته و کمانداری با یک تیر آتشین آن را به شعله می‌کشد، یکی از ماندگارترین تصاویر درباره فرهنگ وایکینگ‌ها است.

این تصویر بارها در آثار سینمایی و تلویزیونی دیده شده است؛ از فیلم «وایکینگ‌ها» محصول ۱۹۵۸ گرفته تا سریال «وایکینگ‌ها» و حتی برخی آثار فانتزی مانند «بازی تاج‌وتخت». اما آیا این صحنه واقعاً بخشی از آیین‌های تدفین وایکینگ‌ها بوده است؟

بررسی‌های تاریخی و باستان‌شناسی نشان می‌دهد پاسخ احتمالاً منفی است. اگرچه وایکینگ‌ها واقعاً مردگان خود را در برخی موارد همراه با کشتی یا قایق می‌سوزاندند، شواهدی وجود ندارد که نشان دهد آن‌ها برای روشن کردن این کشتی‌ها از تیرهای آتشین استفاده می‌کردند.

به نوشته لایوساینس، یکی از مشکلات بررسی چنین آیینی این است که اگر چنین اتفاقی رخ داده باشد، احتمالاً آثار کمی از خود باقی گذاشته است. هاوارد ویلیامز، استاد باستان‌شناسی دانشگاه چستر، می‌گوید چنین مراسمی معمولاً ردپای کمی در محوطه‌های باستانی باقی می‌گذارند و شواهد موجود، استفاده از تیر آتشین را تأیید نمی‌کنند.

علاوه‌براین، پیدا کردن کشتی‌های غرق‌شده‌ای که بقایای انسانی نیز در آن‌ها حفظ شده باشد، بسیار نادر است. چنین بقایایی فقط در شرایط محیطی خاص می‌توانند هزار سال دوام بیاورند و تاکنون نمونه‌ای از عصر وایکینگ‌ها که چنین آیینی را نشان دهد، پیدا نشده است.

گرچه، می‌دانیم که وایکینگ‌ها با کشتی‌ها ارتباط نزدیکی داشتند و در برخی مراسم‌های تدفین از آن‌ها استفاده می‌کردند. همچنین شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد بعضی کشتی‌ها در آیین‌های تدفین سوزانده شده‌اند. برای مثال، کشتی «میکلبوست» متعلق به قرن نهم میلادی در نروژ پیدا شد. این کشتی که احتمالاً به فردی قدرتمند مانند پادشاه تعلق داشته، در تپه تدفینی همراه با نشانه‌هایی از سوختن کشتی کشف شده است. اما این مراسم روی خشکی انجام شده بود، نه با رها کردن کشتی شعله‌ور در دریا.

نزدیک‌ترین گزارش تاریخی درباره سوزاندن کشتی در مراسم تدفین وایکینگ‌ها، مربوط به احمد بن فضلان، جهانگرد عرب قرن دهم میلادی است. او در سفر خود به منطقه رود ولگا در روسیه امروزی، با گروه‌هایی از وایکینگ‌ها روبه‌رو شد و مراسم تدفین یکی از رهبران آن‌ها را توصیف کرد.

طبق نوشته ابن فضلان، پیکر یک رئیس وایکینگ روی یک قایق قرار گرفت و سپس قایق به آتش کشیده شد. اما در این گزارش خبری از تیر آتشین نیست. همچنین قایق روی آب رها نشده بود، بلکه مراسم روی خشکی انجام می‌شد و فردی مسئول روشن کردن آتش بود.

در کتاب «هایمسکرینگلا» نوشته اسنوری استورلوسون، نویسنده ایسلندی قرن سیزدهم، نیز داستان‌هایی درباره سوزاندن پادشاهان یا خدایان روی کشتی‌ها وجود دارد. یکی از معروف‌ترین نمونه‌ها، مراسم تدفین بالدر در اسطوره‌های نورس است که بعدها الهام‌بخش صحنه‌ای مشابه در آثار «ارباب حلقه‌ها»ی جی. آر. آر. تالکین شد.

اما در هیچ‌کدام از این روایت‌ها اشاره‌ای به استفاده از تیر آتشین برای روشن کردن کشتی نشده است.

حتی از نظر عملی نیز این ایده چندان منطقی به نظر نمی‌رسد. ماتیاس توپلاک، رئیس بخش باستان‌شناسی موزه وایکینگ هایتابو در آلمان، می‌گوید روشن کردن یک کشتی با تیر آتشین بسیار دشوار است. برای سوزاندن کامل یک کشتی چوبی، آتش باید مدت طولانی و با دمای بالا ادامه پیدا کند.

او توضیح می‌دهد که در شرایط دریا، احتمالاً کشتی پیش از سوختن کامل جسد، آب می‌گرفت و غرق می‌شد. همچنین کشتی شعله‌وری که بدون کنترل روی آب رها شده باشد، می‌توانست به‌دلیل باد و جریان آب به سمت ساحل یا دیگر کشتی‌ها حرکت کند و خطرساز شود.

مک‌گوایر نیز به همین مشکل اشاره می‌کند: اگر قایق درحال سوختنی را به آب بسپارید، چگونه مطمئن می‌شوید که دوباره به ساحل برنمی‌گردد؟

هاوارد ویلیامز معتقد است فیلم وایکینگ‌ها محصول سال ۱۹۵۸ و صحنه پایانی تشییع جنازه شخصیت اینار، نقش مهمی در شکل‌گیری این کلیشه داشته است. او می‌گوید این تصویر بیشتر از آنکه درباره روش واقعی وایکینگ‌ها برای دفن مردگان باشد، بازتاب تصور امروزی ما از مفاهیمی مانند افتخار، قهرمانی، سرنوشت و مرگ در فرهنگ وایکینگی است.

بنابراین، اگرچه وایکینگ‌ها واقعاً گاهی مردگان خود را همراه با کشتی می‌سوزاندند، صحنه معروف تیر آتشین که از ساحل به سمت قایق تشییع جنازه پرتاب می‌شود، بیشتر ساخته‌وپرداخته هالیوود است تا رسمی تاریخی.