۵ مهر؛ از فرمول اینشتین تا گشودن راز هیروگلیف‌های مصر

گاهی مسیر تمدن با خواندن چند نشانه روی سنگ عوض می‌شود و گاهی با مقاله‌ای کوتاه که رابطه‌ی ماده و انرژی را از نو تعریف می‌کند. رشته‌ی مشترک رویدادهای امروز، عبور از مرزهایی است که زمانی دست‌نیافتنی به نظر می‌رسیدند.

از قطار بخاری که استانداردی جهانی ساخت تا موتورهای یونی که فضاپیماها را میان جهان‌های دور جابه‌جا کردند، هر داستان نشان می‌دهد پیشرفت همیشه با جهشی پرهیاهو آغاز نمی‌شود.

ژان‌فرانسوا شامپولیون پس از سال‌ها کلنجار با نشانه‌های خاموش مصر، یافته‌ی خود را به آکادمی کتیبه‌ها و ادبیات پاریس برد. او ۲۰۴ سال پیش توضیح داد که هیروگلیف صرفا مجموعه‌ای از تصویرها نیست و بعضی نشانه‌هایش صدا را بازنمایی می‌کنند. نام‌های سلطنتی بطلمیوس و کلئوپاترا روزنه‌ای شدند که از میان آن می‌شد ساختار خط را دید.

نامه‌ی او به بون‌ژوزف داسیه یکی از اسناد بنیادین مصرشناسی مدرن به شمار می‌رود. هوش مصنوعی امروز می‌تواند هزاران کتیبه را سریع مقایسه کند، ولی هنوز بر شانه‌ی همان کشف مفهومی ایستاده که راه خواندن بیش از ۳ هزار سال تاریخ را گشود.

صدها مسافر سوار واگن‌هایی شدند که ماموریت اصلی‌شان حمل زغال‌سنگ بود. راه‌آهن استاکتون و دارلینگتون ۲۰۱ سال پیش در شمال‌شرق انگلستان گشایش یافت و Locomotion No. 1، ساخته‌ی جورج استفنسون، قطاری از واگن‌های باری و مسافری را در مسیری نزدیک به ۴۰ کیلومتر کشید. نمایش محلی موتور بخار خیلی زود به الگویی برای حمل‌ونقل صنعتی بدل شد.

آلبرت اینشتین در مقاله‌ی «آیا لَختی جسم به محتوای انرژی آن وابسته است؟» استدلال کرد که از دست‌رفتن انرژی باید با کاهش جرم همراه باشد. مقاله ۱۲۱ سال پیش دریافت شد و در ۲۱ نوامبر همان سال انتشار یافت.

اصل هم‌ارزی جرم و انرژی بعدها با فرمول فشرده‌ی E=mc² شهرت پیدا کرد، هرچند مقاله‌ی اصلی آن را دقیقا با نگارش نمادین رایج امروزی نمایش نمی‌داد؛ چون سرعت نور نزدیک به ۳۰۰ هزار کیلومتر‌برثانیه و توان دوم آن عددی عظیم است، تنها یک گرم ماده با حدود ۹۰ تریلیون ژول انرژی هم‌ارز می‌شود. فیزیک ذرات، شناخت واکنش‌های هسته‌ای و محاسبه‌ی تغییر جرم در فرایندهای پرانرژی هنوز به همان پیوند تکیه دارند.

رابرت ادواردز ۱۰۱ سال پیش در باتلی انگلستان به دنیا آمد و دهه‌ها بعد پرسشی جسورانه را دنبال کرد. آیا می‌توان تخمک انسان را بیرون از بدن بارور کرد و جنین را برای ادامه‌ی رشد به رحم بازگرداند؟ پژوهش او درباره‌ی بلوغ تخمک و فعال‌شدن اسپرم، با مهارت بالینی پاتریک استپتو در برداشت تخمک پیوند خورد.

نیرویی نزدیک به ۷۰ میلی‌نیوتن برای سفر به ماه ناچیز به نظر می‌رسد؛ اما اگر ماه‌ها ادامه پیدا کند، نتیجه فرق خواهد کرد. آژانس فضایی اروپا ۲۳ سال پیش SMART-1 را با موشک Ariane 5 از کورو در گویان فرانسه به فضا فرستاد. فضاپیمای حدود ۳۷۰ کیلوگرمی تنها ۸۲ کیلوگرم زنون حمل می‌کرد و با پیشرانش الکتریکی خورشیدی به‌آرامی مدار خود را گسترش می‌داد.

SMART-1 پس از سفری طولانی وارد مدار ماه شد و افزون‌بر آزمودن موتور یونی، ترکیب شیمیایی سطح را بررسی کرد. برخلاف موشک شیمیایی که رانشی بزرگ و کوتاه می‌سازد، موتور یونی نیروی اندک را پیوسته اعمال می‌کند و سوخت بسیار کمتری می‌خواهد. ماموریت در سال ۲۰۰۶ با برخورد کنترل‌شده به ماه تمام شد، اما فناوری آزمایش‌شده راهی عملی برای سفرهای بلندمدت و کم‌مصرف فضایی نشان داد.

موشک Delta II ماموریتی کم‌سابقه را آغاز کرد. ناسا ۱۹ سال پیش فضاپیمای Dawn را برای دیدار با وستا و سیاره‌ی کوتوله‌ی سرس فرستاد. سه موتور یونی امکان می‌دادند فضاپیما بدون حمل حجم عظیمی از سوخت شیمیایی، سرعت و مدارش را طی سفری چندمیلیارد کیلومتری تغییر دهد.

تصاویر و داده‌های ماموریت، لکه‌های روشن سرس را رسوب‌های غنی از نمک نشان دادند و سرنخ‌هایی از آب شور زیر سطح به دست دادند. پایان کار در سال ۲۰۱۸ فرا رسید، وقتی سوخت سامانه‌ی کنترل وضعیت تمام شد، اما داون امکان سفر مداری چندمقصدی را عملا اثبات کرده بود.

دریچه‌ی شنژو ۷ باز شد و ژای ژیگانگ با لباس به خلا فضا قدم گذاشت. فرمان فعالیت برون‌فضاپیمایی ۱۸ سال پیش صادر شد. ژای پرچم کوچکی را بیرون برد، در حالی که لیو بومینگ با لباس روسی Orlan کنار دریچه پشتیبانی می‌کرد و جینگ های‌پنگ در کابین ماند.

پرواز سه‌نفره نزدیک به ۶۸ ساعت و ۲۷ دقیقه طول کشید و چین را پس از شوروی و آمریکا به سومین کشوری رساند که مستقل بر فناوری فعالیت برون‌فضاپیمایی مسلط شده بود. ارزش آن خروج کوتاه فقط در تصویر پرچم خلاصه نمی‌شد. کنترل فشار، لباس فضایی، ارتباطات و عملیات بیرون از فضاپیما مجموعه‌ای از توانایی‌هایی بودند که بعدها برای ساخت و نگهداری ایستگاه فضایی تیانگونگ ضرورت پیدا کردند.