نگار علی- بر اساس اظهارات رسمی سید ستار هاشمی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات، نرخ نفوذ و استفاده از ابزارهای عبور از محدودیت فیلترینگ به رقم چالش‌برانگیز هشتاد و سه درصد در میان کاربران اینترنت رسیده است. طبق آخرین آمارهای رسمی و بین‌المللی، جمعیت کاربران اینترنت در ایران در حال حاضر رقمی بین هفتاد و سه تا هفتاد و پنج میلیون نفر برآورد می‌شود که بازتاب‌دهنده ضریب نفوذ چشمگیر هشتاد و پنج تا هشتاد و هشت درصدی است.
بیش از ۶۰ میلیون ایرانی کاربر فیلترشکن هستند
با یک محاسبه ریاضی ساده بر مبنای میانگین هفتاد و چهار میلیون کاربر، مشخص می‌شود که در حال حاضر بین شصت تا شصت و دو میلیون ایرانی بر روی انواع دستگاه‌های هوشمند خود شامل گوشی‌های تلفن همراه، تبلت‌ها و کامپیوترها از فیلترشکن استفاده می‌کنند.
این حجم از کاربر فعال ابزارهای دور زدن فیلترینگ، یک شاخص اجتماعی و فنی منحصربه‌فرد است، چرا که جمعیت استفاده‌کنندگان از فیلترشکن در کشور اکنون از کل جمعیت بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته جهان مانند کره جنوبی، اسپانیا یا ایتالیا فراتر رفته و ابعاد یک پدیده کاملاً عمومی را به خود گرفته است.
افزایش مصرف اینترنت کاربران ایرانی زیر بار فشار فیلترشکن‌ها
از سوی دیگر، بررسی الگوهای مصرفی ترافیک اینترنت نشان می‌دهد که سرانه مصرف ماهانه کاربران ایرانی بر حسب نوع بستر ارتباطی یعنی اینترنت ثابت یا همراه دارای تفاوت‌های معناداری است. در بخش پهن‌باند سیار یا همان اینترنت همراه، داده‌های استخراج‌شده از اظهارات مدیران عامل اپراتورهای بزرگ ارتباطی کشور از جمله ایرانسل و مجمع عمومی همراه اول، گویای آن است که میانگین مصرف ماهانه هر کاربر به رقم شانزده تا هجده گیگابایت رسیده است. این سرانه مصرف مصرفی از میانگین جهانی که نزدیک به پانزده گیگابایت در ماه تخمین زده می‌شود، پله‌ای بالاتر ایستاده و روند صعودی رشد ترافیک در این اپراتورها نشان می‌دهد که تمایل کاربران به مصرف دیتای همراه به دلایل مختلف به طور مداوم افزایشی بوده است.
در نقطه مقابل، در بخش اینترنت ثابت که شامل بسترهای سنتی و مدرن مانند انواع سرویس‌های ای‌دی‌اس‌ال، وی‌دی‌اس‌ال و فیبر نوری می‌شود، میانگین حجم مصرفی هر کاربر یا خانوار به دلیل ماهیت اشتراکی و اتصال همزمان چندین دستگاه، به مراتب بالاتر بوده و بین سی و پنج تا پنجاه گیگابایت در ماه نوسان می‌کند. گزارش‌های دوره‌ای سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی نیز این تفاوت حجمی را تایید می‌کند، هرچند که ضریب نفوذ کل اینترنت ثابت در کشور نسبت به پهن‌باند سیار همواره در سطح بسیار پایین‌تری قرار داشته است.
نکته تحلیل‌گرانه‌ای که پیوند عمیق میان مصرف بالای حجم اینترنت و پدیده فیلترینگ را آشکار می‌سازد، به کارکرد فنی خود فیلترشکن‌ها مربوط می‌شود. کارشناسان ارشد فناوری اطلاعات و توسعه شبکه معتقدند بخش قابل‌توجهی از این ترافیک مصرفی در ایران، یعنی رقمی بین سی تا چهل درصد از کل حجم مصرف‌شده توسط کاربران، یک مصرف واقعی و ناشی از نیاز آگاهانه نیست، بلکه پیامد مستقیم روشن بودن مداوم فیلترشکن‌ها بر روی دستگاه‌هاست.
ابزارهای وی‌پی‌ان به دلیل ماهیت فنی خود که بر پایه پروتکل‌های پیچیده رمزنگاری دیتای ورودی و خروجی و ایجاد تونل‌های امن مجازی استوار هستند، با پدیده‌ای فنی به نام اورهد مواجه می‌شوند که در آن حجم دیتای مصرفی کاربر برای باز کردن یک صفحه وب ساده یا تماشای یک ویدیوی مشخص، نسبت به حالت اینترنت بدون فیلتر به شدت افزایش می‌یابد و این امر عملاً بخش بزرگی از حجم بسته‌های اینترنتی خریداری‌شده توسط شهروندان را بدون کارایی واقعی مستهلک می‌کند.
بررسی تحولات بازار ارتباطات ایران در فروردین ماه سال جاری و در اوج اعمال محدودیت‌های شدید بر پروتکل‌های ارتباطی، نشان‌دهنده شکل‌گیری یکی از بزرگ‌ترین بازارهای زیرزمینی در حوزه فناوری اطلاعات است. در این دوره، به دلیل انسداد گسترده سرورها، مدل فروش ابزارهای عبور از فیلترینگ از اشتراک‌های سنتی به مدل کانفیگ‌های حجمی تغییر یافت؛ به طوری که قیمت هر گیگابایت پهنای باند در بازار سیاه به طور میانگین به پانصد هزار تومان رسید.
با مبنا قرار دادن میانگین مصرف ماهانه ۹ گیگابایت برای هر کاربر فعال، هزینه سرانه ماهانه خرید فیلترشکن پولی در بازه زمانی قطعی اینترنت بین‌الملل به رقم سرسام‌آور چهار میلیون و پانصد هزار تومان رسید. این جهش قیمتی، ابعاد مالی بازار سیاه را به ارقامی بی‌سابقه سوق داد؛ از آنجا که تعداد کاربرانی که در آن بازه زمانی از فیلترشکن‌های پولی استفاده کردند مشخص نیست نمی‌توان ابعاد این بازار سیاه را به شکل دقیق تخمین زد.
*عدد ۹ گیگابایت مصرف ماهانه فیلترشکن به عنوان یک فرضیه تحلیلی و میانگین آماری در نظر گرفته شده است. بر اساس آمارهای رسمی اپراتورهای تلفن همراه، میانگین مصرف کل اینترنت کاربران ایرانی بین ۱۶ تا ۱۸ گیگابایت در ماه برآورد می‌شود. با توجه به اینکه پلتفرم‌های پرمصرف (نظیر اینستاگرام، یوتیوب و پیام‌رسان‌ها) فیلتر هستند، حدود ۵۰ درصد از ترافیک مصرفی کاربران (معادل ۹ گیگابایت) ناچاراً از بستر ابزارهای عبور از فیلترینگ عبور می‌کند که مبنای محاسبات مدل حجمی در اردیبهشت‌ماه قرار گرفته است.
۳.۷ همت در ماه از جیب مردم می‌رود
اما آنچه امروز برای ما واضح است؛ براساس آخرین گزارش مرکز پژوهش‌ها و در شرایط بازگشایی اینترنت بین‌الملل و همزمان اعمال فیلترینگ (شرایط مشابه امروز)، دقیقاً ۳۰ درصد از کاربران اینترنت در ایران (معادل بیست و دو میلیون و دویست هزار نفر از کل جمعیت ۷۴ میلیونی کاربران) به خرید ابزارهای پولی روی آوردند و مابقی جامعه به استفاده از نسخه‌های رایگان یا کم‌کیفیت بسنده کردند.
*سهم ۳۰ درصدی خریداران فیلترشکن پولی، بر اساس گزارش‌های آماری از نسبت «کل کاربران اینترنت در ایران» (جامعه ۷۴ میلیون نفری آنلاین) استخراج شده است که جمعیت خریداران واقعی را به ۲۲.۲ میلیون نفر می‌رساند. این جمعیت، معادل ۳۵.۸ درصد از کل جامعه کاربران فیلترشکن در کشور (۶۲ میلیون نفر) است.
گفتنی است که امروز همزمان با کاهش محدودیت‌ها و بازگشایی مجدد ترافیک اینترنت بین‌الملل، ساختار مالی بازار فیلترشکن‌ها با ریزش شدید قیمت‌ها و بازگشت به مدل اشتراکی مواجه شده است. با فروکش کردن بحران شبکه، عرضه کانفیگ‌های نامحدود ماهانه با نرخ‌های متعارف‌تر بین صد و چهل تا دویست هزار تومان مجدداً فراگیر شده و میانگین قیمت یک اشتراک ماهانه پولی بر روی رقم صد و هفتاد هزار تومان تخمین زده می‌شود. با اعمال این نرخ جدید بر روی همان جامعه آماری ۳۰ درصدی خریداران قطعی (بیست و دو میلیون و دویست هزار نفر)، هزینه سرانه سالانه هر کاربر برای دسترسی به اینترنت آزاد کاهش پیدا کرده است اما کماکان هزینه چشمگیری است.
بر اساس آمارهای جدید تیرماه، گردش مالی روزانه بازار فیلترشکن‌های پولی در کل کشور به یکصد و بیست و پنج میلیارد و هشتصد میلیون تومان و حجم مالی ماهانه آن به سه تریلیون و هفتصد و هفتاد و چهار میلیارد تومان (۳.۷۷ همت) رسیده است. با وجود این کاهش چشمگیر، تحلیلگران اقتصادی تاکید می‌کنند که رقم ۳.۷۷همت در ماه کماکان عدد بسیار بزرگی در چرخه مالی بخش غیررسمی کشور محسوب می‌شود و نشان می‌دهد که حتی در شرایط بازگشایی شبکه، یک شبکه مالی پنهان و پایدار همچنان از سبد هزینه‌ای شهروندان تغذیه می‌کند.
۲۲۷۲۲۷
