تینا مزدکی_ ایجاد حرکت از طریق خروج جریانی از سیال در جهت مخالف، اصلی فیزیکی است که ریشه در دوران باستان دارد. هرون اسکندرانی در قرن اول میلادی با دستگاه «آیولیپایل» این اصل را به نمایش گذاشت، اما تا قرن بیستم طول کشید تا مهندسان بتوانند این نیرو را برای غلبه بر جاذبه و پسا به کار گیرند. در سال ۱۹۲۲، مهندس فرانسوی ماکسیم گیوم، پتنتی برای یک موتور جت ساده ثبت کرد که شامل توربینهایی برای فشردهسازی هوا و محفظه احتراق بود؛ اگرچه این طرح هرگز ساخته نشد، اما بنیانهای مفهومی پیشرانههای جت را به درستی ترسیم کرده بود.
رقابت واقعی برای تحقق این رویا در اواخر دهه ۱۹۲۰ و اوایل دهه ۱۹۳۰ بین دو شخصیت برجسته که کاملاً مستقل از یکدیگر کار میکردند، آغاز شد: فرانک ویتل در بریتانیا و هانس فون اوهاین در آلمان. فرانک ویتل، که به عنوان خلبان و مهندس در نیروی هوایی سلطنتی بریتانیا (RAF) خدمت میکرد، در سال ۱۹۲۸ و در سن ۲۲ سالگی به ایده استفاده از توربین گاز برای تامین نیروی هواپیما دست یافت. او در ژانویه ۱۹۳۰ پتنت خود را برای موتور توربوجت ثبت کرد، اما با بیمهری و عدم حمایت رسمی وزارت هوایی بریتانیا مواجه شد. این بیتوجهی باعث شد ویتل با تکیه بر سرمایههای خصوصی شرکت «پاور جتز» را تأسیس کند و تحقیقات خود را به تنهایی ادامه دهد.
در همین زمان، هانس فون اوهاین در دانشگاه گوتینگن آلمان، بدون اطلاع از فعالیتهای ویتل، بر روی موتورهایی کار میکرد که به ملخ نیاز نداشتند. اوهاین در سال ۱۹۳۳ ایده موتور احتراق مداوم را مطرح کرد و در سال ۱۹۳۴ پتنتی را ثبت کرد که اگرچه از نظر مفهومی با طرح ویتل مشابه بود، اما در چیدمان داخلی تفاوتهای معناداری داشت. برخلاف ویتل، اوهاین با استقبال صنعتگران آلمانی مواجه شد؛ ارنست هاینکل، سازنده مشهور هواپیما، پتانسیل طرح او را درک کرد و او را در سال ۱۹۳۶ به استخدام شرکت خود درآورد تا با منابع گسترده صنعتی، رویاهای خود را به واقعیت تبدیل کند.
نکته قابل تامل در تبارشناسی این اختراع، مسئله آگاهی این دو مخترع از کارهای یکدیگر است. در حالی که سالها ادعا میشد اوهاین از پتنت ویتل بیخبر بوده، شواهد تاریخی و بیوگرافی او نشان میدهد که در سال ۱۹۳۵، وکیل او نسخهای از پتنت ۱۹۳۰ ویتل را به او داده بود. اوهاین این پتنت را مطالعه و نقد کرد و مجبور شد تغییراتی در طرح خود ایجاد کند تا با حقوق مالکیت معنوی ویتل تداخل نداشته باشد، اما مسیر توسعه موتور او همچنان مستقل باقی ماند.
هاینکل He ۱۷۸: نخستین پرواز جت در تاریخ
در ۲۷ اوت ۱۹۳۹، تنها پنج روز پیش از آغاز رسمی جنگ جهانی دوم با حمله آلمان به لهستان، هواپیمای کوچک و تجربی هاینکل He ۱۷۸ بر فراز آسمان آلمان به پرواز درآمد تا عنوان نخستین هواپیمای جت جهان را از آن خود کند. این هواپیما مجهز به موتور HeS ۳B طراحی شده توسط اوهاین بود و توسط کاپیتان اریش وارزیتس هدایت میشد. موتور این هواپیما از یک کمپرسور گریز از مرکز استفاده میکرد و نیرویی حدود ۱۱۰۰ پوند تولید میکرد.
اگرچه این پرواز یک پیروزی علمی بزرگ بود، اما در سایه جنجالهای سیاسی و نظامی آغاز جنگ قرار گرفت. مقامات عالیرتبه نازی، از جمله هرمان گورینگ، در ابتدا به این تکنولوژی با دیده تردید نگریستند؛ آنها تصور میکردند که جنگ با بمبافکنها و جنگندههای پیستونی موجود به سرعت به نفع آلمان پایان مییابد و نیازی به سرمایهگذاری سنگین روی موتورهای جت پیچیده و سوختبر نیست. این نادیده گرفتن اولیه، برتری زمانی آلمان را در سالهای ابتدایی جنگ کاهش داد.
در سمت دیگر کانال مانش، بریتانیا در می ۱۹۴۱ با هواپیمای گلاستر E.۲۸/۳۹ (معروف به پایونیر) اولین پرواز جت خود را انجام داد. این پرواز که توسط جری سایر هدایت میشد، ثابت کرد که طرحهای فرانک ویتل کاملاً عملیاتی هستند. سایر در یادداشتهای خود از سادگی عملیات و نبود لرزشهای شدید موتورهای پیستونی ابراز شگفتی کرده بود.
مسرشمیت Me ۲۶۲: اولین جنگنده جت عملیاتی جهان
باید بین هواپیمای جت تجربی و جنگنده جت عملیاتی تمایز قائل شد. در حالی که هاینکل اولین هواپیما را ساخت، شرکت مسرشمیت با مدل Me ۲۶۲ ملقب به «شوالبه» که به معنای پرستو است، اولین جنگنده جت تولید انبوه و مسلح جهان را به میدان فرستاد. طراحی این جنگنده در آوریل ۱۹۳۹ تحت عنوان پروژه ۱۰۶۵ آغاز شد.
یکی از تفاوتهای کلیدی Me ۲۶۲ با طرحهای اولیه هاینکل و ویتل، استفاده از موتورهای جریان محوری (Axial Flow) به جای گریز از مرکز بود. آنسلم فرانتس، طراح موتور در شرکت یونکرس، با درک محدودیتهای کمپرسورهای گریز از مرکز در سرعتهای بالا، موتور Junkers Jumo ۰۰۴ را توسعه داد که بدنهای باریکتر و کارایی بالاتری داشت. این تصمیم مهندسی، سنگ بنای طراحی موتورهای جت مدرن شد که امروزه نیز از همین اصل استفاده میکنند.
متن کامل این گزارش رو در «نخستین جنگنده جهان را کدام کشور ساخت؟»، بخوانید.
۲۲۷۳۲۳
