کشف گورستانی از کوسه‌های باستانی در بیابان‌های مصر

در جایی از بیابان مصر که امروز فقط شن و سنگ دیده می‌شود، میلیون‌ها سال پیش دریایی گرم و پرجنب‌وجوش قرار داشت. اکنون دیرینه‌شناسان با کشف دندان‌های فسیل‌شده‌ی کوسه‌ها در فلات ابوطرطور، شواهد تازه‌ای از یکی از اکوسیستم‌های دریایی غنی دوران کرتاسه به دست آورده‌اند. بررسی فسیل‌ها نشان می‌دهد لایه‌های سنگی منطقه، بقایای دست‌کم هفت گونه مختلف از کوسه‌های منقرض‌شده را در خود جای داده‌اند.

دوران کرتاسه، حدود ۱۴۵ تا ۶۶ میلیون سال پیش، دوره‌ای کاملاً متفاوت از امروز بود. دمای زمین بالاتر بود، یخ‌های قطبی گسترده وجود نداشتند و سطح آب اقیانوس‌ها بالاتر از امروز قرار داشت. در نتیجه، بخش بزرگی از سرزمین‌هایی که اکنون خشکی هستند، از جمله بخش‌هایی از شمال آفریقا زیر آب قرار گرفته بودند.

یکی از نشانه‌های این گذشته‌ی دریایی، ذخایر فسفات منطقه است. این رسوبات معمولاً در محیط‌هایی شکل می‌گیرند که فعالیت زیستی در دریا زیاد باشد و مواد مغذی مانند فسفر در چرخه‌ی غذایی آب به مقدار زیادی جابه‌جا شوند.

در چنین محیط‌هایی، جریان‌های صعودی آب از اعماق اقیانوس، مواد مغذی را به سطح آب می‌آوردند و باعث افزایش رشد پلانکتون‌ها می‌شدند. این موجودات پایه‌ی زنجیره غذایی را تشکیل می‌دادند و به‌دنبال آن، ماهی‌ها و شکارچیان بزرگ‌تر مانند کوسه‌ها نیز رشد می‌کردند.

به گزارش ساینس‌آلرت، پژوهشگران پیش از این در فلات ابوطرطور فقط چند دندان فسیل‌شده پیدا و دو گونه کوسه را شناسایی کرده بودند. همین یافته اولیه نشان داد که احتمالاً این منطقه در گذشته زیستگاه چندین شکارچی بزرگ بوده است. آن‌ها برای بررسی بیشتر دوباره به منطقه بازگشتند و در لایه‌های سیاه و زرد فسفات، ۱۴ دندان دیگر پیدا کردند. بررسی نمونه‌ها نشان داد دندان‌ها به پنج گونه‌ی دیگر از کوسه‌های منقرض‌شده تعلق دارند.

پژوهشگران دانشگاه قاهره به سرپرستی طارق یاسین گونه‌های زیر را شناسایی کردند:

• Cretalamna cf. maroccana
• Scapanorhynchus cf. raphiodon
• Serratolamna cf. serrata
• Squalicorax bassanii
• Squalicorax pristodontus

هر پنج گونه برای نخستین بار در فلات ابوطرطور ثبت شده‌اند و دو گونه‌ی «سراتولامنا احتمالاً از گونه سراتا» و «اسکوالیکوراکس باسانی» پیش از این در مصر شناسایی نشده بودند.

یکی از جالب‌ترین یافته‌ها مربوط به «اسکاپانورینکوس احتمالاً از گونه رافیودون» است؛ کوسه‌ای با دندان‌های باریک و سوزنی‌شکل که ممکن است نخستین نمونه شناخته‌شده از این گونه در آفریقا باشد. پژوهشگران همچنین می‌گویند این نمونه احتمالاً جوان‌ترین رکورد فسیلی شناخته‌شده از این گونه محسوب می‌شود.

با اینکه در منطقه مورد بحث بقایای هفت گونه کوسه پیدا شده است، این موضوع به معنی زندگی هم‌زمان همه‌ی آن‌ها در یک زمان و مکان نیست.

دندان‌های فسیل‌شده معمولاً در طول دوره‌های طولانی در رسوبات جمع می‌شوند و می‌توانند حاصل حضور گونه‌های مختلف در دوره‌های زمانی متفاوت باشند. درنتیجه این یافته بیشتر نشان می‌دهد که منطقه‌ی شمال آفریقا در اواخر دوره کرتاسه، محیطی مناسب برای زندگی گونه‌های مختلف کوسه‌ها بوده است.

شکل دندان‌ها نیز نشان می‌دهد این کوسه‌ها احتمالاً نقش‌های متفاوتی در زنجیره غذایی داشتند. برای مثال، برخی دندان‌های باریک و سوزنی برای گرفتن طعمه‌های نرم‌تر مناسب بودند، در حالی که دندان‌های پهن و دندانه‌دار احتمالاً برای بریدن گوشت استفاده می‌شدند.

پژوهشگران معتقدند گونه‌هایی مانند اسکوالیکوراکس احتمالاً در آب‌های نزدیک ساحل زندگی می‌کردند، درحالی‌که اسکاپانورینکوس بیشتر با محیط‌های عمیق‌تر در ارتباط بوده است.

به گفته‌ی محققان، جریان‌های صعودی اقیانوسی احتمالاً یکی از عوامل اصلی شکل‌گیری این تنوع زیستی بوده‌اند. این جریان‌ها مواد مغذی را از اعماق به سطح آب منتقل می‌کردند و باعث رشد فراوان پلانکتون‌ها می‌شدند. سپس ماهی‌های کوچک‌تر، بی‌مهرگان و در نهایت شکارچیانی مانند کوسه‌ها از این زنجیره غذایی پشتیبانی می‌کردند. در همان دوره، شکارچیان بزرگ دیگری مانند کوسه‌ی غول‌پیکر کرتوکسی‌رینا و خزندگان دریایی نیز در رأس زنجیره غذایی قرار داشتند.

یافته‌های مشابه در مناطق دیگری مانند مراکش و سوریه نیز نشان داده‌اند که بخش بزرگی از شمال آفریقا در گذشته محیطی مناسب برای زندگی کوسه‌های متنوع بوده است.

امروز دریای باستانی تتیس دیگر وجود ندارد و کف آن به بخشی از بیابان‌های آفریقا تبدیل شده است. اما چند دندان فسیل‌شده در دل سنگ‌ها کافی بوده‌اند تا بخشی از یک جهان دریایی از بین‌رفته را دوباره آشکار کنند.

پژوهش در ژورنال Cretaceous Research منتشر شده است.