کشف ارتباط پنهان: بی‌خوابی از طریق عصب واگ به روده آسیب می‌زند

یک یا دو شب بدخوابی فقط باعث خستگی و کلافگی نمی‌شود؛ پژوهش تازه‌ای نشان می‌دهد کمبود خواب می‌تواند به‌طور مستقیم به روده آسیب بزند و حتی زمینه را برای بیماری‌های التهابی جدی فراهم کند. این مطالعه نشان می‌دهد وقتی خواب کافی نداریم، مغز پیام‌های غیرطبیعی به روده می‌فرستد و زنجیره‌ای از واکنش‌های شیمیایی را فعال می‌کند که به سلول‌های بنیادی روده آسیب می‌زند و توان ترمیم این اندام را کاهش می‌دهد.

سال‌هاست می‌دانیم کمبود خواب با بیماری‌هایی مثل دیابت، فشار خون بالا و افسردگی مرتبط است، اما تأثیر آن بر اندام‌هایی مانند روده کمتر بررسی شده بود. این در حالی است که میان بیماران مبتلا به بیماری‌های التهابی روده، بیش از ۷۵ درصد از اختلال خواب شکایت دارند. حتی یک مطالعه روی بیش از ۱۲۰۰ بیمار نشان داده افرادی که خواب ضعیف دارند، دو برابر بیشتر از دیگران دچار عود بیماری می‌شوند.

به‌گزارش لایوساینس، دانشمندان در آزمایش خود موش‌ها را به مدت دو روز از خواب محروم کردند. نتیجه بسیار سریع و قابل‌توجه بود: روده این حیوانات دچار «استرس اکسیداتیو» شد؛ حالتی که در آن مولکول‌های مخرب موسوم به رادیکال‌های آزاد افزایش می‌یابند و به سلول‌ها آسیب می‌زنند. تعداد سلول‌های بنیادی در روده موش‌های کم‌خواب تقریباً به نصف کاهش یافت و توانایی ترمیم بافت روده نیز کمتر شد. به گفته ژنگ‌چوان یو از دانشگاه کشاورزی چین، این یافته نشان می‌دهد اختلال خواب می‌تواند خیلی سریع و شدید به روده آسیب بزند.

در مرحله بعد، پژوهشگران بررسی کردند چه نوع تغییرات شیمیایی در روده رخ می‌دهد. آن‌ها دریافتند سطح «سروتونین» در روده موش‌های کم‌خواب افزایش یافته است. سروتونین را اغلب به‌عنوان «هورمون شادی» می‌شناسیم؛ اما واقعیت این است که بخش بزرگی از سروتونین بدن در روده تولید می‌شود. این ماده به ترشح مایعات گوارشی و حرکت غذا در دستگاه گوارش کمک می‌کند. بااین‌حال، افزایش طولانی‌مدت سروتونین می‌تواند باعث اسهال، التهاب روده و حتی افزایش خطر تومور شود؛ بنابراین بدن باید مقدار آن را بسیار دقیق تنظیم کند.

کمبود خواب دو اثر همزمان ایجاد کرد: هم مقدار سروتونین آزادشده بیشتر شد و هم توان روده برای جمع‌آوری و بازجذب آن کاهش یافت. نتیجه این شد که سروتونین در روده تجمع پیدا کرد. برای اطمینان از نقش این ماده، پژوهشگران به موش‌های سالم و استراحت‌کرده سروتونین تزریق کردند و مشاهده کردند همان آسیب‌هایی که در اثر کم‌خوابی دیده شده بود، در این موش‌ها نیز رخ داد.

اما پرسش مهم این بود که سیگنال‌های مغز چگونه به روده می‌رسند. پاسخ در «عصب واگ» نهفته است؛ عصبی بسیار طولانی که مغز را به بسیاری از اندام‌های داخلی، از جمله قلب و دستگاه گوارش، متصل می‌کند. این عصب یکی از مهم‌ترین مسیرهای ارتباطی مغز و بدن در شرایط استرس محسوب می‌شود.

برای آزمایش فرضیه، پژوهشگران موش‌هایی را بررسی کردند که عصب واگ آن‌ها قطع شده بود. نتیجه شگفت‌انگیز بود: حتی با وجود کم‌خوابی، سطح سروتونین این موش‌ها طبیعی باقی ماند و تعداد سلول‌های بنیادی روده‌شان کاهش پیدا نکرد. به بیان ساده، قطع ارتباط عصب واگ، روده را از اثرات کم‌خوابی محافظت کرد. تیم تحقیقاتی همچنین نشان داد پیام‌رسان اصلی این مسیر «استیل‌کولین» است؛ ماده‌ای شیمیایی که از عصب واگ آزاد و باعث افزایش تولید سروتونین در روده می‌شود.

ماکسیم پلیکوس از دانشگاه کالیفرنیای ارواین می‌گوید هر بخش از این زنجیره می‌تواند هدف درمان‌های آینده باشد. پژوهشگران قصد دارند مسیر عصب واگ را در «ارگانوئیدهای روده» بررسی کنند؛ مدل‌های آزمایشگاهی کوچکی که از سلول‌های انسانی ساخته می‌شوند و رفتار روده واقعی را تقلید می‌کنند.

در مرحله بعد، دانشمندان می‌خواهند بررسی کنند آیا فعال‌سازی طولانی‌مدت عصب واگ در افراد مبتلا به اختلالات مزمن خواب می‌تواند خطر ابتلا به سرطان یا بیماری‌های التهابی روده را افزایش دهد یا نه. هدف نهایی آن‌ها ابداع درمان‌هایی است که بتوانند با هدف قراردادن عصب واگ یا مسیرهای شیمیایی مرتبط، مشکلات گوارشی ناشی از بی‌خوابی را درمان کنند.

پژوهش در ژورنال Cell Stem Cell منتشر شده است.