چرا هنگام به خواب رفتن حس می‌کنیم درحال سقوط هستیم؟

شاید تا به حال هنگام خواب، حس کرده‌اید بدنتان ناگهان تکان می‌خورد یا پرش می‌کند. این احساس بسیار رایج است و اگر همزمان با رویا رخ دهد، ممکن است حس کنید ناگهان حرکت کرده‌اید یا حتی سقوط کرده‌اید.

پرش خواب یا پرش هیپنیک (hypnic jerk) حرکت ناگهانی و غیرارادی عضله است که هنگام انتقال بدن از حالت بیداری به خواب رخ می‌دهد. معمولاً یک سمت بدن، مانند یک بازو یا پا تحت تأثیر قرار می‌گیرد و ممکن است با رویایی کوتاه یا حس ترس ناگهانی همراه باشد.

در خواب، بدن ما به نوعی فلج می‌شود تا از حرکات ناخواسته جلوگیری کند و ما نسبت به اتفاقات محیط اطراف بی‌خبر باشیم. اما کنترل عضلات به‌طور کامل غیرفعال نمی‌شود. بخشی از مغز به نام سیستم فعال‌کننده شبکه‌ای، وظایف پایه‌ای مانند تنفس، ضربان قلب و هوشیاری را کنترل می‌کند و به ما می‌گوید که آیا بیدار هستیم یا نه. در مقابل، ناحیه‌ای به نام هسته پره‌اپتیک شکمی جانبی که نزدیک عصب بینایی قرار دارد، حس خستگی و نیاز به خواب را تعیین می‌کند.

وقتی به خواب می‌رویم، سیستم فعال‌کننده شبکه‌ای کنترل بدن را آرام‌آرام رها می‌کند و هسته پره‌اپتیک شکمی جانبی وظیفه را بر عهده می‌گیرد. این فرآیند مانند کم‌نور شدن آرام کلید دیمر است؛ اما همیشه بدون اختلال پیش نمی‌رود. گاهی انرژی باقی‌مانده از هوشیاری روزانه ما به شکل حرکات پرشی یا تکان‌های ناگهانی ظاهر می‌شود. برخلاف حرکات سریع چشم که با رویا مرتبط‌اند، این پرش‌ها بیشتر بازمانده فعالیت‌های روزانه هستند.

پرش خواب نوعی میوکلونوس، یعنی انقباض سریع و غیرارادی عضله است. بیشتر اوقات بدون درد است، اما بعضی افراد حس سوزن‌سوزن شدن یا درد خفیف را گزارش می‌کنند. افراد معمولاً تجربه‌های زیر را دارند:

• یک یا چند پرش پشت سر هم
• حس سقوط یا پرت شدن
• دیدن نورهای چشمک‌زن یا خیره‌کننده
• شنیدن صداهای مهیب، ترکیدن یا شکستن
• حس‌ها یا تصاویر ذهنی دیگر، مانند رویا یا توهم

شدت پرش خواب می‌تواند متفاوت باشد. گاهی آن‌قدر شدید است که فرد را از خواب بیدار می‌کند و روند خوابیدن را مختل می‌سازد، گاهی هم آن‌قدر خفیف است که خود فرد متوجه نمی‌شود. این پرش‌ها در هر سنی رخ می‌دهند، اما در بزرگسالان شایع‌ترند که بخشی از آن به مصرف کافئین، استرس و دیگر عوامل بزرگسالی مربوط می‌شود.

همه پرش‌های شبانه به پرش خواب مربوط نیستند. چندین وضعیت سلامت دیگر می‌توانند باعث حرکات غیرارادی در هنگام خواب یا به خواب رفتن شوند:

• سندرم پاهای بی‌قرار: باعث احساس ناراحتی در پاها، مانند سوزش، خزش یا خارش می‌شود و فرد را به حرکت دادن پاها تحریک می‌کند، به ویژه در شب و هنگام خواب.
• حرکات دوره‌ای اندام در خواب: شامل حرکات ریتمیک و مکرر، معمولاً در اندام‌های پایین که اغلب بدون آگاهی فرد رخ می‌دهد و می‌تواند خواب را مختل کند.
• میوکلونوس خواب: پرش‌های کوتاه و ناگهانی عضلات که ممکن است در خواب یا هنگام به خواب رفتن رخ دهند. برخلاف پرش هیپنیک، ممکن است مکرر باشند و بخش‌های مختلف بدن را تحت تأثیر قرار دهند.
• فاسیکولیشن: پرش‌های کوچک و غیرارادی عضلات درست زیر پوست که معمولاً بی‌خطرند و ممکن است در حالت بیداری یا خواب رخ دهند، غالباً در بازوها، پاها یا پلک‌ها.

علت دقیق پرش خواب هنوز مشخص نیست، اما نظریه‌هایی وجود دارد. پرش هیپنیک و سایر انواع میوکلونوس در بخشی از مغز آغاز می‌شوند که پاسخ به شوک ناگهانی را کنترل می‌کند. هنگام خواب، گاهی ارتباط بین اعصاب در ساقه مغز به اشتباه عمل می‌کند و باعث واکنشی می‌شود که پرش هیپنیک را ایجاد می‌کند.

مثلاً وقتی عضلات کاملاً شل می‌شوند که بخشی طبیعی از خواب است، مغز ممکن است به اشتباه فکر کند شما در حال سقوط هستید و عضلات را به حرکت وادارد. همچنین ممکن است پرش هیپنیک پاسخی فیزیکی به تصاویر خواب‌آلود و رویایی باشد که همراه آن تجربه می‌شوند.

• محرک‌ها مثل کافئین و نیکوتین: مغز را هوشیار می‌کنند و ممکن است برای چند ساعت در بدن باقی بمانند و خواب را مختل کنند.
• ورزش شدید در شب: ورزش معمولاً برای خواب مفید است، اما فعالیت شدید در شب ممکن است مغز را بیش از حد فعال نگه دارد و پرش‌ها را افزایش دهد.
• کم‌خوابی: بی‌خوابی مزمن یا کمبود خواب می‌تواند احتمال پرش هیپنیک را بالا ببرد.
• استرس و اضطراب: استرس و اضطراب باعث اختلال در خواب و افزایش سطح کورتیزول در خواب می‌شوند که کیفیت آن را کاهش و احتمال پرش را افزایش می‌دهد. افکار مضطرب همچنین انتقال از بیداری به خواب را مختل می‌کنند و پرش ایجاد می‌شود.

پرش هیپنیک ممکن است ناگهانی و ترسناک به نظر برسد، اما کاملاً طبیعی و بی‌خطر است. تحقیقات نشان می‌دهد تا ۷۰ درصد افراد در طول زندگی خود آن را تجربه می‌کنند. این پرش‌ها ممکن است گاهی خواب را مختل کنند، اما خطر واقعی ندارند.

در موارد نادر، پرش شدید ممکن است باعث ضربه جزئی، اسپاسم عضله یا گرفتگی شود، اما آسیب جدی بسیار نادر است. برای اکثر افراد، پرش هیپنیک تنها مزاحمتی گاه‌به‌گاه است و نشانه هیچ مشکل پزشکی یا عصبی نیست.