پشتپرده eSIM در ایران؛ ایرانسل از جزئیات فنی و ناگفتههای این فناوری میگوید
پشتپرده eSIM در ایران؛ ایرانسل از جزئیات فنی و ناگفتههای این فناوری میگوید
این روزها بحث eSIM سر زبانها افتاده است. با وجود این که این فناوری در ایران در آستانه عرضه سراسری قرار دارد، برای بسیاری از کاربران سوالات زیادی در خصوص eSIM، نحوهی کارکرد و پیادهسازی آن توسط اپراتورهای داخلی مطرح است.
سوالاتی مثل این که گوشیهای هوشمند چطور و به چه روشی بدون حضور سیمکارت فیزیکی به اپراتور مورد نظر شناسانده میشوند؟ آیا تفاوتی در خصوص سرویسدهی در مقایسه با سیمکارتهای سنتی وجود دارد؟ آیا در خصوص تجاریسازی و عرضهی عمومی این سرویس موانع یا محدودیتهای خاصی بر سر راه وجود داشته یا کماکان وجود دارد؟
بیکینگ در جریان برگزاری رویداد الکامپ در محل غرفهی ایرانسل مصاحبهای در این خصوص با پژمان نوروزی، مدیر پلتفرمهای دیجیتال SIM و Messaging ایرانسل، داشت که جزئیات فنی اجرای طرح eSIM توسط این اپراتور و نحوه راهاندازی آن روی گوشیهای هوشمند را روشن میکند.
eSIM از منظر فنی؛ چگونه گوشی بدون سیمکارت فیزیکی احراز هویت میشود؟
در خصوص این که eSIM چطور کار میکند، بهتر است نگاهی به پیشینهی سیمکارت و سیر تکامل آن داشته باشیم؛ سیمکارتهای معمولی در ابتدا در اندازه کارتهای بانکی (فرم فکتور ۱) بودند و سپس به فرم فکتورهای دو، سه و چهار رسیدند که ما آنها را با نامهای مینیسیم، میکروسیم و نانوسیم میشناسیم. هر سیمکارت فیزیکی در واقع مانند یک میکروکامپیوتر عمل میکند که شامل رم، رام، واحد پردازنده و یک سیستم عامل اختصاصی است.
ایده سیمکارت نهفته (eSIM) حدود سال ۲۰۱۳ توسط بنیاد GSMA مطرح شد. ایده این بود که چیپ سیمکارت فیزیکی (eUICC) داخل گوشی تعبیه شود و بقیه فایلها، شامل سیستمعامل و فایل سیستم، را بهصورت OTA و از طریق یک Session امن اینترنتی (HTTP) روی گوشی Push (بارگذاری) شود. این همان مفهوم سیمکارت نهفته یا Embedded SIM است.
راز احراز هویت؛ چطور پروفایل شبکه روی گوشی دانلود میشود؟
برای این که eSIM آماده استفاده شود، هر اپراتوری یک «پروفایل» دارد. این پروفایل مانند یک ساختار درختی از فایلهاست که اطلاعات مربوط به شبکه اپراتور در آن نهفته شده است. این پروفایلها باید ابتدا در یک سرور به نام +SM-DP وارد شوند.
نکته مهم اینجاست که این پروفایلها باید برای هر کاربر شخصیسازی شوند. این شخصیسازی شامل اضافه شدن اعدادی مانند ICCID (شناسه سیمکارت) و IMSI (شناسه بینالمللی مشترک) است که بر اساس هر سابسکرایبر تفاوت دارد. همچنین کلیدهای لازم برای احراز هویت سمت شبکه نیز به پروفایل اضافه میشوند. این کلیدهای حساس درون یک ساختار ایزوله و بسیار امن به نام HSM (ماژول امنیت سختافزاری) ذخیره میشوند
– پژمان نوروزی، مدیر پلتفرمهای دیجیتال SIM و Messaging ایرانسل
مشترک برای فعالسازی، با اسکن یک کیو آر کد که توسط اپراتور در اختیارش قرار میگیرد، در واقع از طریق لینکی، ارتباط اینترنتی با سرور +SM-DP برقرار میکند و درخواست پروفایل مختصبه اپراتور (در اینجا ایرانسل) را با کدهای مخصوص خود میکند، بنابراین مشترک حتماً باید اتصال اینترنتی داشته باشد؛ این اتصال میتواند از طریق وایفای یا سیمکارت فعال دیگر باشد.
برای فعالسازی eSIM باید گوشی به اینترنت متصل باشد
در آن واحد، بهصورت ریلتایم کلیدهای لازم برای پروفایل کاربر در HSM ساخته میشود و از طریق یک ارتباط امن، روی پروفایل پیکربندی میشود. نهایتاً، پروفایل کاملشده از طریق اتصال امن اینترنتی بر روی چیپ eSIM گوشی دانلود میشود.
نوروزی تأکید کرد اطلاعاتی که دانلود میشود، تنها اطلاعات اشتراک است (اطلاعاتی که ثابت میکند شما نزد اپراتور دارای سیمکارت هستید) و اطلاعات شخصی و هویتی شما به هیچ عنوان داخل آن پروفایل پیکربندیشده و سرور قرار نمیگیرد.
مادامیکه پروفایل روی چیپ eUICC گوشی دانلود شد، گوشی از طریق BTSهای مخابراتی احراز هویت شده و کلیه خدماتی که روی سیمکارت فیزیکی قابل استفاده بودند، دردسترس گوشی مشترک قرار میگیرند. بنابراین اینروش تفاوتی از نظر سرویسدهی با شیوهی سنتی وجود نداشته و میتوان از تمامی خدمات تماس، پیامک، اینترنت همراه، VoLTE و سایر موارد ارائهشده از سوی اپراتور بهرهمند شد.
زمانیکه eSIM در شبکه رجیستر شود، گوشی مانند یک سیمکارت فیزیکی آنتندهی خواهد داشت و تمامی خدمات اپراتور را دریافت خواهد کرد.
این روش همچون سیمکارت فیزیکی، کماکان تابع سامانهی همتا و رجیستری موبایل خواهد بود؛ یعنی پساز دانلود پروفایل؛ قبل از اتصال کامل به شبکه، فرآیند کنترلی تحت عنوان «IMEI Check» بهاجرا درمیآید تا از رجیستر بودن گوشی و سرقتی نبودن آن بر پایهی استعلامات اخذشده از سامانهی همتا اطمینان حاصل شود.
آیا eSIM در ایران بدون محدودیت است؟
یکی از ابهامات رایج این است که آیا eSIM باعث میشود گوشی فقط با اپراتور مشخصی کار کند؟ یا اینکه لازم بوده در مورد مشابهی مانند فعالسازی 5G در ایران روی برخیاز گوشیها مکاتبه و تعاملی با سازندگان گوشیهای هوشمند جهت کسب لایسنس یا اعمال پیکربندی خاصی روی سیستمعامل گوشیهای هوشمند صورت گیرد؟
دستگاههای استفاده کننده از فناوری eSIM نیز مشمول قوانین سامانه همتا خواهند بود
نوروزی اشاره کرد که محدودیت خاصی از این نظر وجود نداشته است. صرفا برخی اپراتورها در کشورهای غربی گوشیها را برای خودشان باند (قفل) میکنند تا مشترک نتواند از خدمات اپراتور دیگری روی گوشی استفاده کند. اما در ایرانسل، بایدی وجود ندارد.
هر گوشی پشتیبانیکننده از فناوری eSIM چه داخل ایران خریداری شده باشد و چه متعلق به یک توریست یا مسافری باشد که از خارج ایران آمده باشد، میتواند eSIM ایرانسل را بهراحتی دانلود و استفاده کند.
– پژمان نوروزی، مدیر پلتفرمهای دیجیتال SIM و Messaging ایرانسل
آنچه در اینجا اهمیت دارد، گواهینامههای امنیتی (Certificate) است که اپراتور باید از نهاد GSMA کسب کند. درواقع گوشی شما موقع دریافت پروفایل، این گواهینامهها را چک میکند تا مطمئن شود پروفایل توسط یک مرجع معتبر تأیید شده است. این کار تضمین میکند که کاربر در حال دانلود یک پروفایل رسمی ایرانسل است و نه یک پروفایل دستکاری شده با امضای ناشناس و متفرقه.
چرا حالا بعد از چند سال؟ نقش پررنگ اپل در هدایت ترندهای فناوری
نوروزی در پاسخ به این سؤال که چرا با وجود سابقه تست eSIM در سال ۱۳۹۹، عملیاتی شدن این فناوری به تأخیر افتاد، تأکید کرد که تصمیمگیری صرفاً متأثر از محدودیتهایی مانند تحریم و اخذ مجوزها نبود، بلکه عوامل دیگری نیز در آن نقش داشتند که مهمترین آنها آمادگی بازار و ضریب نفوذ دستگاههای پشتیبانیکننده بود.
پنج یا شش سال پیش، تعداد گوشیهای موبایلی که در بازار از فناوری eSIM پشتیبانی میکردند، اصلاً قابل ملاحظه نبود و این فناوری برای عموم مردم شناختهشده نبود. در آن زمان حتی بحث استفاده از دیوایسهای اینترنت اشیاء (IoT) که برخی از آنها میتوانستند از eSIM پشتیبانی کنند، هنوز گسترده نشده بود
– پژمان نوروزی، مدیر پلتفرمهای دیجیتال SIM و Messaging ایرانسل
نوروزی تأکید کرد که در چنین مواردی، اپراتور باید بازار را دقیق رصد کند؛ نه باید بیشاز اندازه بهآن بها داده و نه از بازار عقب بماند.
اما این وضعیت با یک تغییر مهم در سیاست جهانی و همچنین افزایش نفوذ دستگاههای سازگار، دگرگون شد. نوروزی توضیح داد که درحالیکه قبلاً بسیاری از ساعتهای هوشمند، تبلتها و گوشیهای مختلف در نسخههای محدود از eSIM پشتیبانی میکردند، اما نقطه عطف زمانی رقم خورد که شرکت اپل اعلام کرد آیفون ایر در تمامی کشورها صرفا از eSIM پشتیبانی خواهد کرد.
اپل به هر سمتی حرکت کند، احتمالاً باقی سازندگان نیز مسیر این شرکت را در پیش خواهند گرفت.
این تصمیم یک زنگ خطر و تلنگری برای اپراتورهای سراسر جهان بود. از آنجایی که اپل شرکتی تاثیرگذار و تعیینکننده ترندهای فناوری بهحساب میآید، احتمالا بسیاری از کمپانیهای دیگر از این اقدام اپل دنبالهروی خواهند کرد. بنابراین انتظار میرود طی چند سال آینده تمامی گوشیها بهسمت حذف خشاب سیمکارت فیزیکی پیش روند.
با توجه به تعداد زیاد طرفداران آیفون در کشور، اگر اپراتوری از eSIM پشتیبانی نکند، مشترکین خود را از دست خواهد داد.
– پژمان نوروزی، مدیر پلتفرمهای دیجیتال SIM و Messaging ایرانسل
افزونبراین، این اقدام اپل بهنوعی با افزایش آمادگی داخلی بازار همزمان شد؛ بر اساس برآوردی که ایرانسل حدود یک ماه پیش انجام داده است، حدود ۵ میلیون گوشی موبایل درون شبکه ایرانسل وجود دارد که از eSIM پشتیبانی میکنند. این عدد قابل ملاحظه است و نشان میدهد که بازار آماده پذیرش این تغییر شده و حالا زمان مناسب برای عرضه تجاری فرا رسیده است.
این دو عامل باعث شد که ایرانسل بعد از رونمایی آیفون ۱۷، سرعت کار خود را خیلی بیشتر کند و از آنجاییکه اولین اپراتوری بود که مجوز رسمی تجاریسازی eSIM را کسب و تست اثبات مفهوم (PoC) آنرا با حضور وزیر ارتباطات انجام دهد، برای رونمایی از این فناوری در نمایشگاه الکامپ، شبانهروز تلاش کند تا این سرویس زودتر به دست مشترکان برسد.
ما داشتیم روی این پروژه کار میکردیم، با اینحال پس از رونمایی آیفون ۱۷ سرعت بیشتری گرفتیم و شبانهروز مشغول بودیم تا بتوانیم رونمایی از eSIM را در نمایشگاه الکامپ داشته باشیم.
– پژمان نوروزی، مدیر پلتفرمهای دیجیتال SIM و Messaging ایرانسل
سرویس eSIM ایرانسل درحالحاضر مراحل تستهای کنترل کیفیت، تستهای نفوذ امنیتی و نهاییسازی لایف سایکل (مسیر کامل استفاده کاربر) را طی میکند و پساز پشتسر گذاشتن این تستها، آمادهی بهرهبرداری عمومی در آیندهای نزدیک خواهد بود. این اقدام ایرانسل کاملاً همراستا با روند جهانی است؛ طبق گزارش GSMA، تا جولای ۲۰۲۴، تعداد ۴۴۱ اپراتور به سمت پشتیبانی از eSIM رفتهاند و پیشبینی میشود این میزان تا پایان سال جاری میلادی به ۹۸٪ برسد
