واکسن چندمنظوره جدید دربرابر ویروس‌ها، باکتری‌ها و آلرژن‌ها محافظت ارائه می‌دهد

چه می‌شود اگر یک واکسن واحد بتواند از ما در برابر طیف وسیعی از باکتری‌های بیماری‌زا، آلرژن‌های رایج و ویروس‌های تنفسی محافظت کند؟ پژوهشگران در مطالعه‌ای جدید روی موش‌ها، یک واکسن آزمایشی جدید به شکل اسپری بینی را مورد بررسی قرار داده‌اند که قادر است با ارائه‌ی محافظتی همه‌جانبه، به همین هدف دست یابد.

واکسن جدید که عملکردی متفاوت نسبت به اکثر واکسن‌های امروزی دارد، تاکنون فقط روی حیوانات آزمایشگاهی آزمایش شده است؛ درنتیجه برای آنکه ایمنی و اثربخشی آن تأیید شود،‌ هنوز باید چندین مرحله آزمایش روی انسان‌ها را پشت سر بگذارد.

به‌طور سنتی، واکسن‌ها سیستم ایمنی را آموزش می‌دهند تا یک آنتی‌ژن خاص، مانند یک پروتئین روی سطح ویروس را شناسایی کند. سیستم ایمنی سپس سلول‌ها را آموزش می‌دهد تا آن آنتی‌ژن را به خاطر بسپارند و در صورت مواجهه، به آن حمله کنند. این رویکرد به دفاع ایمنی قوی، اما نسبتاً محدود منجر می‌شود؛ دفاعی که اگر آنتی‌ژن هدف با گذر زمان جهش یابد، ممکن است ناکارآمد شود.

برخی دانشمندان روی واکسن‌هایی کار می‌کنند که آنتی‌ژن‌هایی را هدف قرار می‌دهند که بین گونه‌های ویروسی «به‌شدت حفظ‌شده» هستند؛ بدین معنی که آنتی‌ژن در طول زمان تغییر چندانی نمی‌کند و از ویروس به ویروس مشابه است. چنین واکسن‌هایی می‌توانند به‌طور بالقوه بسیاری از ویروس‌های آنفلوآنزا یا کروناویروس‌ها را همزمان هدف قرار دهند.

اما دانشمندانی که مسئول ساخت واکسن جدید هستند، رویکرد متفاوتی درپیش گرفتند: آن‌ها به جای اینکه تنها سیستم ایمنی تطبیقی یا اکتسابی را که آنتی‌ژن‌های خاص را به خاطر می‌سپارد، هدف قرار دهند، سیستم ایمنی ذاتی را نیز که خط دفاعی اول بدن محسوب می‌شود، تقویت می‌کنند.

ایده فعال‌کردن همزمان سیستم ایمنی ذاتی و اکتسابی توسط یک واکسن، مفهومی کاملاً جدید نیست. در مطالعات گذشته نشان داده شد که واکسن سل به نام ب ث ژ (BCG) می‌تواند همین اثر دوگانه را ارائه دهد. در واقع، به همین دلیل بود که در روزهای اولیه‌ی دنیاگیری کرونا، دانشمندان به سراغ بررسی واکسن BCG رفتند تا ببینند آیا می‌تواند محافظت گسترده ارائه دهد یا خیر.

پولندران و همکارانش قبلاً واکسن BCG را روی موش‌ها مطالعه کرده و دریافته بودند که تزریق آن باعث می‌شود سلول‌های ایمنی ریه‌ها سیگنال‌های ویژه‌ای تولید کنند. این سیگنال‌ها سلول‌های ایمنی ذاتی ریه‌ها را نه‌تنها برای چند روز، بلکه برای چند ماه فعال نگه می‌دارند.

واکسن جدید که GLA‑3M‑052‑LS+OVA نام گرفته است، دقیقاً از همین سیگنال‌ها تقلید می‌کند. این واکسن همچنین حاوی یک آنتی‌ژن پروتئینی بی‌ضرر از تخم‌مرغ است که به فراخواندن سلول‌های ایمنی مناسب به ریه‌ها کمک می‌کند تا آنجا آماده مقابله با ویروس‌ها، باکتری‌ها و آلرژن‌ها شوند.

در آزمایش‌ها مشخص شد که موش‌هایی که سه دوز واکسن درطول سه هفته دریافت کردند، حداقل تا سه ماه پس از آن در برابر SARS-CoV‑2 (ویروس عامل کووید ۱۹)، کروناویروس‌های دیگر، باکتری‌های استافیلوکوک اورئوس و اسینتوباکتر بومانی و آلرژن مایت گرد و غبار خانگی محافظت شده‌اند.

وقتی موش‌های واکسینه‌شده در معرض ویروس‌ها، باکتری‌ها و آلرژن‌ها قرار گرفتند، سیستم ایمنی ذاتی آن‌ها فعال شد و به سرعت سیستم ایمنی اکتسابی نیز به کمک آمد. این اثر دوگانه باعث شد بدن آن‌ها به طور مؤثر با میکروب‌ها و آلرژن‌ها مقابله کند. در مقابل، موش‌هایی که واکسن نگرفته بودند، آسیب بیشتری دیدند: التهاب ریه شدیدتر، کاهش وزن بیشتر و خطر مرگ بالاتر بود و در مواجهه با آلرژن‌ها واکنش‌های آلرژیک شدیدتر و تجمع مخاط در ریه‌ها بیشتر مشاهده شد.

دانلا فریرا، استاد عفونت‌های تنفسی و واکسینولوژی در دانشگاه آکسفورد که در مطالعه شرکت نداشت، گفت: «اگر نتایج در انسان‌ها هم تأیید شود، می‌تواند نحوه محافظت ما در برابر سرماخوردگی، سرفه و دیگر عفونت‌های تنفسی را تغییر دهد.»

پولندران همچنین تأکید کرد که تاکنون آزمایش‌ها تنها روی حیوانات انجام شده و برای استفاده در انسان‌ها به مطالعات بیشتری نیاز است. او گفت: «اگر در نهایت ایمن و مؤثر بودن آن در انسان‌ها ثابت شود، تأثیر بالقوه‌اش می‌تواند تحول‌آفرین باشد: واکسیناسیون فصلی ساده‌تر می‌شود و آمادگی ما در برابر تهدیدهای نوظهور تنفسی افزایش می‌یابد.» بر اساس بیانیه دانشگاه استنفورد، احتمالا دو دوز از این واکسن در انسان‌ها محافظت کافی ایجاد می‌کند.

پژوهش در ژورنال Science منتشر شده است.