واقعیت قرص شب امتحان؛ آیا مصرف ریتالین واقعاً به افزایش تمرکز کمک می‌کند؟

در سال‌های اخیر، به‌ویژه در ایام امتحانات، مصرف داروهایی مانند ریتالین در میان دانش‌آموزان و دانشجویان افزایش یافته است. این داروها اغلب با این تصور مصرف می‌شوند که تمرکز را بالا می‌برند، خستگی را کم می‌کنند و باعث عملکرد بهتر در امتحان می‌شوند. اما شواهد علمی و نظر متخصصان نشان می‌دهد این تصور نه‌تنها دقیق نیست، بلکه در بسیاری از موارد نتیجه‌ای کاملاً معکوس دارد.

ریتالین که نام رایج داروی متیل‌فنیدیت است، سال‌هاست برای درمان اختلال کم‌توجهی–بیش‌فعالی یا ADHD استفاده می‌شود. این دارو جزو محرک‌های سیستم عصبی مرکزی است و با تأثیر بر ماده‌ای شیمیایی در مغز به نام دوپامین، می‌تواند در افراد مبتلا به ADHD به بهبود تمرکز و کنترل توجه کمک کند. بااین‌حال، همین سازوکار در افراد سالم لزوماً مفید نیست.

مطالعات علمی متعدد نشان داده‌اند وقتی افراد سالم و بدون تشخیص ADHD از ریتالین یا داروهای محرک مشابه استفاده می‌کنند، عملکرد آن‌ها در آزمون‌های ساده شناختی مانند به‌خاطر سپردن اطلاعات، حفظ توجه یا تمرکز کوتاه‌مدت، عملاً تفاوتی با زمانی ندارد که قرص بی‌اثر یا دارونما مصرف کرده‌اند. به همین دلیل، پژوهشگران معتقدند اگر این افراد احساس می‌کنند تمرکزشان بهتر شده، این حس اغلب ناشی از اثر دارونما یا افزایش انگیزه ذهنی است، نه بهبود واقعی توانایی شناختی.

یافته‌ها به همین‌جا ختم نمی‌شود. در پژوهش‌های جدیدتر، از جمله مطالعه‌ای که در مجله Science Advances منتشر شده، محققان به‌جای آزمون‌های ساده، سراغ تکالیف پیچیده‌تر و نزدیک‌تر به تصمیم‌گیری‌های واقعی رفته‌اند؛ مسائلی که نیازمند برنامه‌ریزی، ارزیابی چندگزینه‌ای و انتخاب بهترین راه‌حل هستند. نتایج این مطالعات نگران‌کننده‌تر بوده است: افرادی غیرمبتلا به ADHD که این داروها را مصرف کرده‌اند، زمان بیشتری را صرف انجام تکلیف و گزینه‌های بیشتری را امتحان کرده‌اند و از نظر ظاهری تلاش و درگیری ذهنی بالاتری داشته‌اند. بااین‌حال، خروجی نهایی آن‌ها یعنی کیفیت تصمیم یا راه‌حل انتخاب‌شده، ضعیف‌تر از زمانی بوده که دارویی مصرف نکرده بودند.

در کنار این یافته‌های پژوهشی، متخصصان بالینی نیز نسبت به مصرف خودسرانه ریتالین هشدار می‌دهند. به‌گفته دکتر مهسا ناهیدی، متخصص روان‌پزشکی و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، ریتالین داروی افزایش تمرکز برای افراد سالم یا راه‌حل شب امتحان نیست و باید فقط با نسخه روان‌پزشک و پس از ارزیابی دقیق مصرف شود. او تأکید می‌کند که مصرف خودسرانه این دارو، به‌ویژه در ساعات عصر یا شب، اغلب باعث اختلال خواب و افزایش اضطراب می‌شود؛ دو عاملی که مستقیماً کارایی ذهنی و عملکرد در امتحان را کاهش می‌دهند.

از شایع‌ترین عوارض ریتالین می‌توان به بی‌خوابی، اضطراب، تحریک‌پذیری، کاهش اشتها و تپش قلب اشاره کرد. این عوارض در افرادی که دارو را بدون تجویز پزشک مصرف می‌کنند، معمولاً شدیدتر بروز می‌کند. علاوه بر این، مصرف ریتالین با هدف «بهتر امتحان دادن» می‌تواند به وابستگی روانی و شکل‌گیری الگوی مصرف نادرست منجر شود؛ یعنی فرد به‌تدریج احساس کند بدون دارو قادر به مطالعه یا تمرکز نیست.

مسئله فقط به ریتالین محدود نمی‌شود. برخی افراد برای جبران خستگی یا افزایش تمرکز، به مصرف زیاد قهوه و نوشیدنی‌های کافئین‌دار روی می‌آورند. هرچند کافئین در مقادیر متعادل می‌تواند احساس هوشیاری ایجاد کند، درمان ADHD نیست و تمرکز پایدار ایجاد نمی‌کند. مصرف زیاد کافئین، به‌ویژه در ساعات پایانی روز، می‌تواند اضطراب و بی‌خوابی را تشدید کند. برای یک بزرگسال سالم، حداکثر مصرف روزانه کافئین معمولاً حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ میلی‌گرم در نظر گرفته می‌شود که معادل حدود ۳ تا ۴ فنجان قهوه معمولی است.

ترکیب کافئین با ریتالین خطرناک‌تر هم می‌شود. این دو ماده هر دو اثر محرک دارند و مصرف همزمان آن‌ها می‌تواند بی‌خوابی، اضطراب، تحریک‌پذیری و تپش قلب را به‌طور قابل توجهی افزایش دهد؛ وضعیتی که نه‌تنها به تمرکز کمک نمی‌کند، بلکه فشار مضاعفی به بدن و ذهن وارد می‌کند.

در مجموع، چه از نگاه پژوهش‌های علمی و چه از دیدگاه بالینی، پیام روشن است: ریتالین و داروهای مشابه «قرص هوشمند» یا «داروی شب امتحان» نیستند. تمرکز واقعی و پایدار از مسیر خواب کافی، مدیریت استرس و عادت‌های درست مطالعه به دست می‌آید، نه از راه مصرف خودسرانه داروهایی که می‌توانند بیش از فایده، آسیب به همراه داشته باشند.