هشدار دانشمندان: وضعیت اقلیمی زمین به نقطه بی‌بازگشت نزدیک شده است

آتش‌سوزی عظیم شبانه در دامنه تپه‌ای شعله‌ور است؛ شعله‌های نارنجی و اخگرهای درخشان در سراسر چشم‌انداز پخش شده‌اند و دود غلیظی به آسمان تاریک بالا می‌رود. نور آتش روی آب پیش‌زمینه منعکس شده و چراغ‌های کم‌سو در پای تپه دیده می‌شود. این تصویر نمادی از وضعیتی است که دانشمندان می‌گویند به‌سرعت در حال نزدیک شدن به آن هستیم.

واقعیت این است که هشدارهایی که سال‌ها درباره تغییرات اقلیمی شنیده‌ایم اکنون جدی‌تر از همیشه بازگشته‌اند و این بار موضوع کل بشریت است. طبق گزارشی که گاردین منتشر کرده است، دانشمندان هشدار داده‌اند که زمین به «نقطه بی‌بازگشت» نزدیک می‌شود.

پژوهش تازه‌ای نشان می‌دهد چندین بخش حیاتی از سامانه اقلیم زمین بسیار نزدیک‌تر از آنچه قبلاً تصور می‌شد در آستانه فروپاشی قرار دارند. از جمله این بخش‌ها می‌توان به یخسار گرینلند، یخسار غرب جنوبگان، خاک‌های منجمد شمالی و جنگل‌های بارانی آمازون اشاره کرد.

مطالعه بر مفهوم «نقاط واژگونی اقلیمی» تمرکز دارد. نقطه واژگونی یعنی لحظه‌ای که سامانه‌ای طبیعی از حد تحمل خود عبور می‌کند و تغییرات برگشت‌ناپذیر آغاز می‌شود. مشکل اینجاست که فروپاشی یک سامانه می‌تواند سامانه‌های دیگر را نیز از تعادل خارج کند و واکنشی زنجیره‌ای ایجاد شود. دانشمندان این وضعیت را شبیه گلوله برفی می‌دانند که با سرعت بیشتر و بیشتر بزرگ می‌شود و در نهایت زمین را وارد سناریویی به نام «زمین گلخانه‌ای داغ» می‌کند. در چنین وضعیتی دمای بلندمدت سیاره ممکن است حدودا ۵ درجه سانتی‌گراد بالاتر از میانگین پیشاصنعتی شود و این افزایش پیامدهای فاجعه‌باری برای تمدن انسانی دارد.

کریستوفر ولف، دانشمند در گروه زیست‌محیطی «انجمن پژوهشی اکوسیستم‌های زمینی» توضیح می‌دهد که عبور حتی از برخی آستانه‌های این نقاط واژگونی می‌تواند سیاره را به مسیری بسیار گرم و خطرناک سوق دهد. به گفته او، سیاست‌گذاران و افکار عمومی هنوز به‌طور کامل از خطر این گذار بازگشت‌ناپذیر آگاه نیستند.

بخش تلخ ماجرا این است که فقیرترین مردم جهان تقریباً هیچ قدرتی برای جلوگیری از این روند ندارند؛ هرچند در کشورهای ثروتمند، جنبش جهانی مقابله با تغییرات اقلیمی رو به رشد و آگاهی عمومی بیشتر از گذشته شده است. بسیاری از مردم اکنون می‌دانند که تغییرات اقلیمی بیشترین فشار را بر افراد کم‌درآمد وارد خواهد کرد.

بااین‌حال، قدرت واقعی برای تغییر مسیر در دست عموم نیست. به گفته برخی کارشناسان محیط‌زیست، کنترل اصلی در اختیار گروه کوچکی از فوق‌ثروتمندان و شرکت‌های بزرگ است. حتی برخی معتقدند که ممکن است قدرتمندترین دولت‌های جهان هم نتوانند جلوی این روند را بگیرند.

به باور او، برای کنار زدن این موانع به فشار اجتماعی عظیمی نیاز است؛ فشاری که تنها از سوی جنبش‌های مردمی گسترده ممکن است شکل بگیرد. به بیان ساده، حل بحران اقلیم تنها یک مسئله علمی یا فنی نیست، بلکه چالشی سیاسی و اقتصادی نیز محسوب می‌شود.

جمع‌بندی این تحلیل بسیار تلخ است: منطق اقتصاد جهانی بر رشد دائمی و انباشت ثروت استوار است. در چنین سیستمی شرکت‌ها باید رشد کنند یا از بین بروند، حتی اگر این رشد به قیمت تخریب محیط‌زیست تمام شود. خروج از این وضعیت به معنای تغییرات عمیق در ساختار قدرت اقتصادی است؛ تغییری که در تاریخ معمولاً تنها زمانی رخ داده که مردم به‌صورت گسترده برای آینده‌ای بهتر متحد شده‌اند.