نادانی جمعی؛ چرا شبکه‌های اجتماعی ما را به دام باورهای غلط و توطئه می‌کشانند؟

انتشار گسترده‌ی اطلاعات نادرست را می‌توان به سه عامل اصلی نسبت داد: محدودیت‌های ذهنی انسان، تأثیرگذاری اجتماعی و گسترش جهانی شبکه‌های آنلاین. مقابله با این پدیده به نوعی «جنگ تسلیحاتی» میان حقیقت و دروغ تبدیل شده است.

وقتی دنیاگیری کرونا آغاز شد، تئوری توطئه‌ی عجیبی در شبکه‌های اجتماعی جهانی فراگیر شد: اینکه بیماری کووید-۱۹ دراثر انتشار امواج رادیویی دکل‌های تلفن همراه 5G به‌وجود آمده است. شایعه به‌قدری فراگیر شد که رسانه‌ها گزارش دادند بیش از ۱۰۰ مورد آتش‌سوزی و خرابکاری علیه تجهیزات 5G و حتی 4G رخ داده است و بسیاری از کارکنان مخابرات نیز با تهدید و رفتار خشونت‌آمیز مواجه شدند.

منشأ اصلی تفکر نادرست در تکامل انسان نهفته است. مغز ما توانایی محدودی در پردازش اطلاعات پیچیده دارد و برای جبران، از «میان‌برهای ذهنی» استفاده می‌کند. یکی از این میان‌برها «سوگیری تأیید» است؛ یعنی توجه به چیزهایی که با باورهای قبلی‌مان هماهنگ است و نادیده گرفتن موارد مخالف. مثلاً وقتی در صفی سریع کارمان راه می‌افتد، خیلی زود فراموشش می‌کنیم؛ اما اگر در صفی کند گیر بیفتیم، مدام به یادش می‌آوریم و حتی با خودمان می‌گوییم: انگار همیشه شانس من این است که در صف کند بایستم!

از سوی دیگر، وقتی با رویدادهای پیچیده و توضیح‌ناپذیر مواجه می‌شویم، تمایل داریم آن‌ها را ناشی از نیت‌های بد بدانیم. این ویژگی ذهنی از شکار جادوگران در قرون گذشته گرفته تا تئوری‌های توطئه‌ی امروز، به بی‌عدالتی‌های زیادی منجر شده است. در واقع، بسیاری از اتفاقات عجیب بدون هیچ نقشه‌ی پنهانی و صرفاً از دل شبکه‌ای از تعاملات انسانی شکل می‌گیرند.