فرمول گمشده آبی مصری: رمزگشایی از کهن‌ترین رنگدانه‌ مصنوعی جهان

گاهی وقتی آثار باستانی خاک‌گرفته در موزه‌ها یا ویرانه‌های در حال فروپاشی در خیابان‌ها را می‌بینیم، به‌راحتی فراموش می‌کنیم که این اشیاء روزگاری نو و درخشان بوده‌اند. مجسمه‌های یونان باستان کامل بودند و با رنگ‌های تند و شاد نقاشی شده بودند؛ «پمپئی» شهری پرجنب‌وجوش و پر از فعالیت بود. در مصر، هرم «جیزه» در آفتاب می‌درخشید و برق می‌زد و و نقاشی‌های دیواری، جواهرات، آثار هنری و چیزهای دیگر با رنگ آبی زنده و پررنگ، جلوه‌گری می‌کردند.

مانند سیمان رومی، ترکیب «آبی مصری» در گذر زمان تا حدی به فراموشی سپرده شده است. این رنگ فراموش‌شده، کهن‌ترین رنگدانه‌ی مصنوعی شناخته‌شده در جهان است که قدمت استفاده از آن به ۵۰۰۰ سال پیش بازمی‌گردد. اما اکنون، به لطف پروژه‌ای جدید از سوی پژوهشگران دانشگاه ایالتی واشنگتن، مؤسسه «اسمیتسونین» و موزه «تاریخ طبیعی کارنگی» در پیتسبرگ، ممکن است دستور ساخت آن را در اختیار داشته باشیم.

در واقع، به‌طور دقیق‌تر، ما ۱۲ دستور متفاوت داریم که هرکدام نسبت به دیگری تغییرات اندکی یافته‌اند تا نحوه ساخت این رنگدانه در دوران باستان را بهتر درک کنیم.

درست مانند فرمول افسانه‌ای نوشابه‌ی «کوکاکولا»، فرمول آبی مصری برای قرن‌ها به‌طرزی وسوسه‌انگیز، خارج از دسترس مانده بود. مواد اولیه‌اش را تقریباً می‌توان حدس زد: ترکیبی از نوعی منبع مس، کلسیم کربنات، ماسه‌ی کوارتز و یک ماده قلیایی. اما اینکه این اجزا دقیقاً به چه نسبتی با هم ترکیب یا چگونه با هم مخلوط و تصفیه می‌شدند، همچنان در هاله‌ای از ابهام باقی مانده بود.

و این واقعاً جای تأسف دارد، چرا که آبی مصری می‌تواند کاربردهای بسیار جالبی در دنیای امروز داشته باشد. این رنگ باستانی نور مرئی را جذب می‌کند و تقریباً دو برابر آن را در طول موج فروسرخ نزدیک بازتاب می‌دهد که آن را به ماده‌ای ارزشمند در بهره‌وری انرژی و حوزه‌هایی چون تحلیل‌های زیست‌پزشکی، مخابرات و تشخیص جرم و امنیت تبدیل می‌کند. حتی ممکن است در تحقق رؤیای ابررساناهای دمای بالا نیز نقش داشته باشد.

اما هدف تیم پژوهشی از بازسازی رنگدانه مصری، هیچ‌کدام از این‌ها نبود. «جان مک‌کلوی»، نویسنده‌ی اول مقاله و مدیر دانشکده مهندسی مکانیک و مواد در دانشگاه ایالتی واشنگتن، در بیانیه‌ای اذعان می‌کند: «در ابتدا صرفاً کاری بود که انجامش برایمان جالب بود، چون از ما خواسته بودند موادی را برای نمایش در موزه تولید کنیم. اما مشخص شد که علاقه زیادی به این ماده وجود دارد.»