شرط تکامل برای بقای خرس‌های کمیاب ایتالیا: اگر می‌خواهی زنده بمانی پرخاشگر نباش

آیا خرس‌ها در برابر ما رام و مهربان شده‌اند؟ پس از سده‌ها زندگی در مجاورت انسان، گروهی از خرس‌های قهوه‌ای طوری تکامل یافته‌اند که به شکلی غیرعادی آرام باشند؛ آن هم برای گونه‌ای که همواره به قدرت بدنی بالا و خلق‌وخوی تند و جدی شهرت داشته است.

خرس قهوه‌ای آپنین که با نام علمی خرس قهوه‌ای مارسیکایی (Ursus arctos marsicanus) نیز شناخته می‌شود، زیرگونه‌ای به‌شدت در معرض خطر انقراض است که در کوهستان‌های مرکز ایتالیا زندگی می‌کند. امروزه تنها حدود ۵۰ قلاده از این خرس‌ها در طبیعت باقی مانده است.

خرس‌های کمیاب ایتالیا حدود ۲هزار تا ۳هزار سال پیش از سایر خرس‌های قهوه‌ای اروپا جدا شدند؛ یعنی از دوران امپراتوری روم باستان در انزوای کامل زیستی بوده‌اند. تفاوت اصلی آن‌ها با خویشاوندان اروپایی‌شان در جثه کمی کوچک‌تر، ویژگی‌های ظاهری منحصربه‌فرد در صورت و البته ظرفیت بالای آن‌ها برای زندگی در نزدیکی جوامع انسانی است.

تحلیل‌ها نشان داد که جمعیت خرس‌های آپنین در ایتالیا، نسبت به سایر خرس‌ها، نرخ بالاتری از هم‌خونی (تولیدمثل میان خویشاوندان نزدیک) را تجربه کرده‌اند؛ موضوعی که با توجه به جمعیت کوچک و منزوی آن‌ها دور از انتظار نبود. اما نکته‌ی جالب‌تر، مشاهده‌ی نشانه‌هایی از انتخاب طبیعی در ژن‌های مربوط به رفتار و پرخاشگری بود.

جولیا فابری، نویسنده‌ی مطالعه از دانشگاه فرارا، اعلام کرد: «نکته بسیار جالب اینجاست که ما دریافتیم خرس‌های قهوه‌ای آپنین دارای امضاهای انتخابی در ژن‌هایی هستند که با کاهش پرخاشگری در ارتباط است.»

به نظر می‌رسد رفتار دوستانه از دو مسیر مختلف به یک ویژگی در جمعیت خرس مارسیکایی تبدیل شده است: حدود ۲ تا ۳ هزار سال پیش، زمانی که این جمعیت برای نخستین بار از بقیه جدا شد، ایتالیای مرکزی شاهد گسترش سریع کشاورزی و افزایش فعالیت‌های انسانی بود. جنگل‌ها تخریب و قطعه‌قطعه شدند و این خرس‌ها را از جمعیت بزرگ‌تر اروپا جدا کردند. در این شرایط، خرس‌های مهاجم احتمالاً در مواجهه با انسان‌ها کشته می‌شدند، در حالی که خرس‌های آرام‌تر جان سالم به در بردند و ژن‌های خود را به نسل‌های بعدی منتقل کردند.

جورجیو برتورله، از دیگر پژوهشگران مطالعه، نتیجه‌گیری می‌کند: «تعامل انسان و حیات‌وحش اغلب برای بقای یک گونه خطرناک است، اما ممکن است باعث تکامل ویژگی‌هایی شود که تضاد و درگیری را کاهش می‌دهند. این بدان معناست که حتی جمعیت‌هایی که به‌شدت تحت‌تأثیر منفی فعالیت‌های انسانی بوده‌اند، ممکن است حامل جهش‌های ژنتیکی ارزشمندی باشند که نباید با اقداماتی نظیر رهاسازی خرس‌های جدید از مناطق دیگر (برای افزایش جمعیت)، اصالت آن‌ها را از بین برد.»

خرس‌های قهوه‌ای آپنین همچنان با تهدیدهایی مانند تخریب زیستگاه و مداخلات انسانی دست‌وپنجه نرم می‌کنند، اما نقص دیگری نیز در کمین کدهای ژنتیکی آن‌هاست. در فوریه ۲۰۲۵، تیم دیگری از محققان ایتالیایی دریافتند که این خرس‌ها دچار یک جهش ژنتیکی هستند که بر میتوکندری آن‌ها اثر گذاشته و تولید انرژی سلولی را با اختلال مواجه می‌کند.

اگرچه این خرس‌ها به شکلی شگفت‌انگیز با دنیای در حال تغییر سازگار شده‌اند، هنوز از منطقه‌ی خطر خارج نشده و سایه‌ی انقراض را بر سر خود حس می‌کنند.

پژوهش در مجله‌ی Molecular Biology and Evolution منتشر شده است.