شب‌نشینی کنار آتش شاید به تکامل زبان در انسان‌ها کمک کرده باشد

انسان‌ها صدها هزار سال است که از آتش برای گرم‌شدن، محافظت و پخت‌وپز استفاده می‌کنند. اما پژوهشگران احتمال می‌دهند آتش نقش دیگری هم داشته باشد: شاید دورهم‌نشینی کنار آن به شکل‌گیری و پیچیده‌ترشدن زبان گفتاری کمک کرده باشد.

کاترین هوبایتر، نخستی‌شناس دانشگاه سنت‌اندروز، و ناتانیل جی دومینی، انسان‌شناس کالج دارتموث، در پژوهشی تازه فرضیه یادشده را بررسی کرده‌اند. آن‌ها می‌گویند شرایطی که آتش در شب برای انسان‌های اولیه فراهم می‌کرد، ممکن است به تدریج استفاده از گفتار را سودمندتر کرده باشد. البته خود پژوهشگران تأکید می‌کنند که این ایده هنوز فرضیه است و برای اثبات آن به شواهد بیشتری نیاز داریم.

نزدیک‌ترین خویشاوندان ما، مانند شامپانزه‌ها و گوریل‌ها، راه‌های مختلفی برای ارتباط دارند. آن‌ها از صدا، حالات چهره، حرکات بدن و رفتارهایی مانند کوبیدن بر سینه یا تکان‌دادن شاخه‌ها استفاده می‌کنند. بااین‌حال، هیچ‌کدام از این حیوانات زبانی با پیچیدگی زبان انسان ندارند. همین موضوع پرسش مهمی ایجاد می‌کند: چرا در مسیر تکامل انسان، مغز و اندام‌های تولید صدا به شکلی دستخوش تغییر شدند که امکان گفتار بسیار دقیق و پیچیده را فراهم کردند؟

حیوانات مختلف بدون زبان گفتاری ابزار به کار می‌برند و حتی انتقال دانش یا هماهنگی با دیگران همیشه به گفتار نیاز ندارد. بنابراین هنوز مشخص نیست چه عاملی باعث شد زبان انسان درطول ده‌ها یا صدها هزار سال تا این اندازه پیچیده شود.

مهار آتش نیز یکی از رفتارهای مهم در تاریخ تکامل انسان بوده است. آتش علاوه‌بر گرما و امنیت، امکان می‌داد افراد گروه پس از تاریک‌شدن هوا مدت بیشتری کنار یکدیگر بمانند. این زمان اضافی می‌توانست فرصتی برای صحبت‌کردن، تعریف تجربه‌ها و داستان‌گویی فراهم کند. پژوهشگران احتمال می‌دهند چنین محیطی باعث شده باشد ارتباط صوتی اهمیت بیشتری پیدا کند.

یکی از نکات جالب به نور آتش مربوط می‌شود. به نوشته نیواطلس، شعله‌های متحرک در تاریکی ممکن است دیدن حرکات ظریف دست و صورت را دشوارتر کنند. اگر ارتباط از طریق اشاره در چنین شرایطی سخت‌تر شده باشد، استفاده از صدا می‌توانسته روش مطمئن‌تری برای برقراری ارتباط باشد.

پژوهشگران پیشنهاد می‌کنند که فرضیه را می‌توان آزمایش کرد؛ برای مثال با بررسی اینکه نور متغیر آتش تا چه اندازه تشخیص حرکات و نشانه‌های دیداری را مختل می‌کند.

نشستن دور آتش می‌توانسته ساعات بیداری و معاشرت انسان‌ها را نیز افزایش دهد. البته بیدارماندن طولانی ممکن است خواب را مختل کند و از این نظر هزینه‌ای برای بدن داشته باشد.

پژوهشگران احتمال می‌دهند نور آتش هم می‌توانسته به ماندن انسان‌ها کنار یکدیگر در شب کمک کند. زغال‌های گداخته بیشتر نورهایی با طول موج بلندتر منتشر می‌کنند؛ نورهایی که شاید در مقایسه با نمونه‌های کوتاه‌موج‌تر، اختلال کمتری در ساعت زیستی و چرخه خواب ایجاد کنند. اگر چنین اثری وجود داشته باشد، انسان‌های اولیه می‌توانستند شب‌ها بیشتر بیدار بمانند و بدون برهم‌زدن شدید خواب، وقت بیشتری را صرف گفت‌وگو و تعامل اجتماعی کنند.

پژوهشگران فرضیه‌ای دیگر نیز مطرح کرده‌اند. برخی پژوهش‌ها نشان داده‌اند نور در محدوده طول موج‌های بلند می‌تواند بر میتوکندری‌ها، یعنی بخش‌هایی از سلول که در تولید انرژی نقش دارند، اثر بگذارد. از این رو، پژوهشگران احتمال می‌دهند نور آتش شاید از نظر زیستی نیز مزایایی داشته باشد. بااین‌حال، این ایده هنوز شواهد مستقیمی ندارد و باید در پژوهش‌های آینده آزمایش شود.

بااین‌حال، آتش می‌توانسته شرایطی فراهم کند که در آن ارتباط گفتاری سودمندتر شود. انسان‌ها با نشستن کنار یکدیگر فرصت بیشتری برای تعریف داستان، انتقال تجربه، برقراری روابط اجتماعی و صحبت درباره مسائل پیچیده پیدا می‌کردند. در چنین شرایطی، توانایی‌های مرتبط با گفتار و زبان ممکن بود مزیت بیشتری داشته باشند.

پژوهش در ژورنال Royal Society B: Biological Sciences منتشر شده است.