دانشمندان ژن قهوه‌ای‌شدن موز را خاموش کردند؛ ۲۴ ساعت تازگی پس از پوست‌گرفتن

موز یکی از میوه‌هایی است که خیلی زود ظاهرش تغییر می‌کند. کمی لکه‌ی قهوه‌ای یا سیاه روی پوست یا گوشت آن کافی است تا خیلی‌ها تصور کنند میوه خراب شده و آن را دور بیندازند. همین موضوع باعث می‌شود مقدار زیادی موز سالم و قابل‌خوردن هر روز هدر برود.

به تازگی شرکتی بریتانیایی نوعی موز ویرایش ژنی‌شده ساخته که دیرتر قهوه‌ای می‌شود و مدت بیشتری ظاهر تازه‌ی خود را حفظ می‌کند. این محصول اخیراً یکی از مراحل مهم قانونی را در بریتانیا پشت سر گذاشته و قدمی دیگر به عرضه در فروشگاه‌ها نزدیک شده است.

در ۲۵ سپتامبر، وزارت محیط‌زیست، غذا و امور روستایی بریتانیا مجوز مربوط به عرضه‌ی موز ویرایش ژنی‌شده را صادر کرد. البته این مجوز به معنی آغاز فوری فروش نیست. محصول باید بررسی‌های ایمنی سازمان استانداردهای غذایی بریتانیا یا FSA را هم با موفقیت پشت سر بگذارد.

موز جدید را شرکت تروپیک بایوساینسز توسعه داده است. این محصول پیش‌تر در دست‌کم ۱۱ کشور، ازجمله آمریکا، کانادا، ژاپن و برزیل، نوعی تأییدیه‌ی قانونی دریافت کرده بود.

به نوشته آی‌اف‌ال‌ساینس، بیشتر موزهایی که امروزه در فروشگاه‌ها می‌بینیم از نوع «کاوندیش» هستند. این نوع موز بدون دانه و عقیم است و نمی‌تواند مانند بسیاری از گیاهان دیگر ازطریق تولیدمثل جنسی تکثیر شود. برای تولید گیاهان جدید، از جوانه‌های کنار گیاه یا روش کشت بافت استفاده می‌شود. در نتیجه، گیاهان جدید تقریباً از نظر ژنتیکی کپی یکدیگر هستند.

پژوهشگران تروپیک برای تغییر ویژگی قهوه‌ای‌شدن موز از فناوری ویرایش ژن کریسپر استفاده کردند. آن‌ها ژنی به نام PPO1 را هدف قرار دادند که در تولید آنزیم پلی‌فنول اکسیداز نقش دارد. این آنزیم یکی از عوامل اصلی قهوه‌ای‌شدن بافت میوه پس از بریدن یا ضربه‌خوردن است. وقتی سلول‌های موز آسیب می‌بینند، این آنزیم وارد واکنش‌هایی می‌شود که در نهایت رنگ بافت را به قهوه‌ای تغییر می‌دهند.

موز سه نسخه از ژن PPO1 دارد و پژوهشگران هر سه نسخه را ویرایش کردند تا فعالیت آن تا حد زیادی متوقف شود. نتیجه این است که میوه پس از پوست‌گرفتن یا برش‌زدن مدت بیشتری زرد می‌ماند، در برابر تغییر رنگ ناشی از ضربه مقاوم‌تر است و دیرتر ظاهر نامطلوب پیدا می‌کند. به‌گفته‌ی شرکت سازنده، چنین تغییری می‌تواند به کاهش دورریز موز کمک کند. از آنجا که موز کاوندیش با کلون‌کردن گیاه تکثیر می‌شود، همین تغییر ژنتیکی نیز در گیاهان بعدی حفظ می‌شود.

موز یکی از مواد غذایی با میزان دورریز بالا در جهان است. براساس برآورد مطرح‌شده در گزارش، نزدیک به نیمی از محصول جهانی موز در نهایت خورده نمی‌شود و از بین می‌رود.

اگر میوه دیرتر تغییر رنگ دهد، ممکن است هم فروشگاه‌ها زمان بیشتری برای عرضه‌ی آن داشته باشند و هم مصرف‌کنندگان کمتر میوه‌هایی را که هنوز سالم‌اند دور بیندازند.

مطالعات مستقل در چند دهه‌ی گذشته نشان داده‌اند محصولات اصلاح ژنتیکی‌شده‌ی تأییدشده از نظر ایمنی و ارزش غذایی، تفاوت معناداری با محصولات حاصل از روش‌های متعارف اصلاح نژاد ندارند.

بااین‌حال، نگرانی عمومی درباره‌ی این محصولات هنوز کاملاً از بین نرفته است. برای مثال، یک نظرسنجی مرکز Pew در سال ۲۰۱۶ نشان داد فقط حدود نیمی از آمریکایی‌ها غذاهای اصلاح ژنتیکی‌شده را ایمن می‌دانستند.

احتمالاً در سال‌های آینده فناوری‌هایی مانند ویرایش ژن نقش پررنگ‌تری در کشاورزی پیدا می‌کنند. رشد جمعیت جهان از یک سو و فشارهای ناشی از گرمایش هوا، خشکسالی، آفات و بیماری‌های گیاهی و دامی از سوی دیگر، تولید پایدار غذا را در بسیاری از مناطق دشوارتر کرده است.

در چنین شرایطی، ویرایش ژن می‌تواند به کشاورزان و پژوهشگران کمک کند محصولاتی با ویژگی‌های مشخص و کاربردی‌تر تولید کنند؛ برای مثال گیاهانی که گرما و کم‌آبی را بهتر تحمل می‌کنند، در برابر بعضی بیماری‌ها مقاوم‌ترند یا دیرتر دچار فساد و افت کیفیت می‌شوند. چنین تغییراتی می‌توانند هم از خسارت تولید بکاهند و هم میزان غذایی را که در مسیر تولید، حمل‌ونقل، فروش یا مصرف دور ریخته می‌شود کاهش دهند.

البته ویرایش ژن راه‌حل همه‌ی مشکلات کشاورزی نیست و موفقیت آن به عواملی مانند ایمنی، هزینه، مقررات و پذیرش مصرف‌کنندگان نیز بستگی دارد. بااین‌حال، در کنار روش‌های سنتی اصلاح نژاد و بهبود شیوه‌های کشاورزی، می‌تواند به یکی از ابزارهای مهم برای سازگارکردن تولید غذا با شرایط سخت‌تر اقلیمی و نیاز رو‌به‌رشد جمعیت تبدیل شود.