داستان الهام‌بخش مکی زنگنه؛ ثروتمندترین زن خودساخته ایرانی در آمریکا

در بازارهای امروزی فناوری بعضی سقف‌ها شیشه‌ای‌اند؛ اما در صنعت بیوتک، انگار با فولاد پوشیده شده‌اند. مکی زنگنه، یکی از معدود زنانی است که جرئت کرد به این سقف ضربه بزند: صنعتی که تنها پنج زن در آن توانسته‌اند نام خود را در فهرست میلیاردرهای خودساخته ثبت کنند.

مسیر حرفه‌ای او از ۲۸ سالگی آغاز شد؛ زمانی که هدایت پروژه‌های پیشرفته‌ی رباتیک در جراحی‌های کم‌تهاجمی را در خاورمیانه بر عهده داشت. ۳۳ ساله بود که یکی از جسورانه‌ترین قراردادهای تاریخ داروسازی را با شرکت عظیم جانسون‌اندجانسون به سرانجام رساند.

ساخته‌شده با هوش مصنوعی

سپس در ۴۵ سالگی، با فروش یک شرکت دارویی به درآمدی میلیون‌دلاری رسید و در ۵۴ سالگی، در جایگاه یکی از معدود زنان میلیاردر صنعت سلامت، به فهرست فوربز راه یافت.

دکتر مکی زنگنه فقط یک مدیرعامل نیست؛ او پزشکی‌ است با ذهنی استراتژیک، مشاوری راه‌گشا، کارآفرینی متهور و مادری که میان تنهایی و مسئولیت، راهی برای ساختن یافت.

زنگنه بیش از دو دهه بر لبه‌ی باریک علم و درمان گام برداشته: از فناوری‌های جراحی تا داروهای نوین ضدسرطان؛ از مدیریت اجرایی در «فارماسایکلیکس» تا رهبری مشترک در سامیت تراپیوتیکس؛ از همکاری با چهره‌هایی چون باب داگان تا امضای قراردادی ۵۰۰ میلیون دلاری با شرکتی آسیایی.

اما آنچه این مسیر را برجسته می‌کند، فراتر از عناوین و ارقام، انتخاب‌ها و ایستادگی‌ها است. از دندان‌پزشکی در فرانسه تا شیمی‌درمانی در آمریکا، از تصمیم‌های مالی سنگین تا پیگیری داروهایی که می‌توانند جان هزاران نفر را نجات دهند.

داستان زندگی زنگنه فراتر از موفقیت‌ها و دستاوردها، روایت چگونگیِ بودن است. چگونگی رسیدن به صدر در صنعتی مردانه، سرد و رقابتی با ترکیبی از بینش، صبوری و دقت. چگونگی زیستن و ساختن میان سرطان و سرمایه، مادری و مدیریت.

عکاس: Mauricio Candela / Forbes

سال ۲۰۲۰ وقتی مکی زنگنه و باب داگان «سامیت» را در اختیار گرفتند، درآمد سالانه شرکت کمتر از یک میلیون دلار بود، ضررهای سنگینی داشت و فقط یک داروی آنتی‌بیوتیک در لوله تحقیقاتی‌اش باقی‌مانده بود که در نهایت آن هم کنار گذاشته شد.

اما  طی پنج سال، این شرکت به بازیگری درخشان در دنیای داروسازی تبدیل شد و این جهش را مدیون تصمیمی بسیار هوشمندانه بود: خرید امتیاز یک داروی ضدسرطان از یک شرکت چینی.

این دارو ایوونسیمب (Ivonescimab) نام دارد و طبق نتایج آزمایش‌های بالینی در چین، از داروی مشهور کیترودا (Keytruda) پرفروش‌ترین داروی جهان در سال ۲۰۲۴ با ۳۰ میلیارد دلار فروش؛ بهتر عمل می‌کند.

به لطف کسب امتیاز ایوونسیمب، سهام سامیت در عرض ۱۲ ماه رشد حیرت‌انگیز ۵۷۵ درصدی را تجربه کرد. جالب اینکه ارزش فعلی بازار شرکت حدود ۲۱ میلیارد دلار برآورد می‌شود، با اینکه هنوز درآمدی ندارد.

کن کلارک، شریک مؤسسه حقوقی Wilson Sonsini که بیش از سه دهه با صدها شرکت بیوتکنولوژی کارکرده، درباره زنگنه می‌گوید: «به عقیده‌ی من او یکی از دست‌کم‌گرفته‌شده‌ترین مدیران دنیای بیوتک است.»

به‌زعم کلارک، زنگنه موفق شده خود را متمایز کند، چون «او و دوگان، که هیچ‌کدام پیشینه‌ی سنتی بیوتکنولوژی ندارند، با جسارتی از خارج از چارچوب‌های رایج کار می‌کنند تا حکمت مسلم را زیر سؤال ببرند و کارها را سریع و به شیوه‌های غیرمتعارف انجام دهند.»

بااینکه طی دو دهه گذشته پیشرفت‌های زیادی در زمینه تشخیص و درمان سرطان ریه حاصل شده، ولی این بیماری همچنان سالانه جان صدها هزار نفر را در سراسر جهان می‌گیرد. برای مثال در آمریکا نرخ قربانیان این بیماری به ۱۲۵ هزار نفر در سال می‌رسد، یعنی بیش از دوبرابر تعداد مرگ‌ومیر ناشی از دیگر سرطان‌ها.

آنچه ایوونسیمب را به دارویی نویدبخش و متفاوت تبدیل می‌کند، این است که دو مکانیسم شناخته شده برای حمله به تومورها را در قالب یک آنتی‌بادی ترکیب می‌کند. یکی از این مسیرها سیستم ایمنی بدن را برای شناسایی و نابودی سلول‌ها سرطانی تحریک می‌کند و دیگری به‌صورت هم‌زمان با قطع مسیرهای خونی‌ای که به تومور مواد مغذی می‌رسانند، آن را از رشد باز می‌دارد.

همین داده‌ها کافی بود تا سپتامبر ۲۰۲۴ ظرف چهار روز ارزش سهام شرکت سامیت بیش از دوبرابر شود.

اما جایگاه امروزی او به‌عنوان یکی از شناخته‌شده‌ترین چهره‌های صنعت داروسازی، حاصل قدم‌هایی پیوسته و خستگی‌ناپذیر و رد شدن از بحران‌هایی بود که می‌توانست هر مدیر توانمندی را از ادامه‌ی راه منصرف کند.

مکی زنگنه سال ۱۹۷۰ میلادی (۱۳۴۸ شمسی) در تهران به دنیا آمد و همراه با خانواده در سال ۱۹۸۴، پنج سال پس از سقوط سلطنت پهلوی، به آلمان مهاجرت کرد. مکی در اولدنبورگ شهر کوچکی در ۳۰ مایلی برمن، پیش عمویش ماند، درحالی‌که پدر و مادرش (که هر دو معمار بودند) بین اروپا و ایران در رفت‌وآمد بودند.

زندگی‌ مگی در کشور جدید با ارزش‌های سنتی گره‌خورده بود: «ادب، سلامت و مطالعه‌ی زیاد». او می‌گوید: «خانواده‌ام تحصیلات را اولویت اول ما می‌دانستند.» اما تجربه مهاجرت در سنینی بین کودکی و نوجوانی برای او و خواهرانش چندان آسان و شیرین نبود.

تفاوت فرهنگی شدید میان ایران و غرب تجربه‌ای سنگین بود. اما آلمان شخصیت من را ساخت. مرا سخت‌جان کرد.

– دکتر مکی زنگنه

مکی و خواهرانش برای تحصیلات دانشگاهی به فرانسه رفتند. دو خواهر بزرگ‌تر پزشکی خواندند، اما مکی دندان‌پزشکی را انتخاب کرد و سال ۱۹۹۵ از دانشگاه لویی پاستور استراسبورگ فارغ‌التحصیل شد. بااین‌حال خیلی زود دریافت که به‌لحاظ روحی به این رشته تعلق ندارد: «مثل این بود که در قفسی گیر افتاده بودم، هر روز همان کارهای تکراری.»

در همین زمان پدرش به او توصیه کرد اگر واقعاً می‌خواهد در دنیای کسب‌وکار موفق شود، MBA هم بخواند. به‌این‌ترتیب او هم‌زمان با کار، مدرک مدیریت اجرایی‌اش را هم از دانشگاه بین‌المللی شیلر گرفت.

سپتامبر ۲۰۰۱ مکی شاهد تجربه‌ای فوق‌العاده بود: زمانی که دکتر ژاک مارسکو، استاد دانشگاه استراسبورگ، اولین عمل جراحی از راه دور ترانس‌آتلانتیک را انجام داد. او در حالی‌که در نیویورک حضور داشت، با استفاده از ربات Zeus بیماری در فرانسه را تحت عمل جراحی قرار داد. زنگنه می‌گوید:

این عملیات ترکیبی شگفت‌انگیز از فناوری دیجیتال، اطلاعات و جراحی کم‌تهاجمی بود. جهان دید که می‌توان با استفاده از ربات، فاصله ۱۰ هزار کیلومتری را در عمل جراحی از بین برد. انگار مرزهای مکان، زمان و فضا در هم شکستند.