حمله مجدد بازار سنتی به اقتصاد دیجیتال؛ از اتهام خالی‌فروشی تا واقعیت شفافیت پلتفرم‌های طلا

زمستان امسال هم‌زمان با افزایش بهای اونس جهانی طلا و تک‌نرخی شدن ارز، نرخ طلا بار دیگر اوج گرفت و رکورد افزایش قیمت را زد. در ماه‌های اخیر طلا نوسان‌هایی را پشت سر گذاشته؛ با این حال، این فلز ارزشمند همچنان یکی از قابل‌اعتمادترین ابزارهای حفظ ارزش پول به شمار می‌رود؛ ابزاری که اکنون به‌واسطه پلتفرم‌های خرید و فروش آنلاین طلا، بیش از گذشته در دسترس عموم قرار گرفته است.

طلا نه‌تنها دارایی‌ای فیزیکی و مستقل از نظام بانکی محسوب می‌شود، بلکه در مقایسه با بازارهایی مانند ارز دیجیتال یا بورس، ریسک ادراکی کمتری برای عموم مردم دارد. همین ویژگی باعث شده است که با هر موج افزایش قیمت، تقاضا برای خرید طلا، به‌ویژه در قالب‌های خرد، افزایش پیدا کند.

بازار سنتی طلا، بازاری جاافتاده است که مزیت اصلی آن، تحویل فوری طلای فیزیکی و اعتماد تاریخی مردم به آن عنوان می‌شود. از طرفی دیگر، پلتفرم‌های فروش آنلاین طلا با حذف اجرت ساخت، کاهش هزینه‌های جانبی و ارائه قیمت لحظه‌ای، مدلی متفاوت از خرید طلا را معرفی کرده‌اند. در این پلتفرم‌ها، کاربر می‌تواند با سرمایه‌های کوچک، حتی در حد چند ۱۰ هزار تومان، اقدام به خرید طلا کند؛ امکانی که در بازار سنتی عملا وجود ندارد.

در دو سالی که از اوج‌گیری فعالیت پلتفرم‌های آنلاین فروش طلا در ایران می‌گذرد، یک نگرانی ثابت همواره همراه آن‌ها بوده است: «خالی‌فروشی». منتقدان بارها این پرسش را مطرح کرده‌اند که آیا این پلتفرم‌ها در شرایط بحرانی نیز قادر به ایفای تعهدات خود و تحویل طلای فیزیکی خواهند بود یا نه.

هر از گاهی موج‌ انتقادات از این پلتفرم‌ها اوج می‌گیرد. روزنامه کیهان به‌تازگی به نقل از رئیس اتحادیه کشوری تولیدکنندگان و صادرکنندگان طلا و جواهر، پلتفرم‌های آنلاین خرید و فروش طلا را به «قیمت‌سازی شبانه» در این بازار متهم کرد. پیش از این هم این روزنامه در گزارشی از «دام سکوهای آنلاین فروش طلا برای سرمایه‌های مردم» نوشته بود.

اخیرا نادر بذرافشان، رئیس اتحادیه طلافروشان تهران، در گفت‌وگو با فارس مدعی شده است که برخی پلتفرم‌های آنلاین در هفته‌های اخیر و هم‌زمان با افزایش قیمت طلا، نرخ‌هایی بالاتر از عرف بازار به کاربران ارائه داده‌اند. او گفته است:

«در هفته‌های گذشته، زمانی که قیمت طلا افزایش پیدا می‌کرد، برخی پلتفرم‌ها طلا را بالاتر از عرف بازار می‌فروختند و این تفاوت بین ۱۵۰ تا ۳۰۰ هزار تومان بود. در زمان کاهش قیمت طلا، این پلتفرم‌ها قیمت خرید را پایین‌تر از بازار تعیین می‌کردند.» به‌زعم او، از آنجا که کاربران طلای فیزیکی دریافت نمی‌کنند، ناچارند معاملات خود را در همان پلتفرم ادامه دهند.»

در واکنش به این انتقادها، مصطفی اکرمی، مدیرعامل میلی، در گفت‌وگو با بیکینگ ریشه بخشی از این فشارها را در نگاه سنتی به اقتصاد دیجیتال می‌داند. او در توضیح دیدگاه خود تاکید می‌کند که بخش مهمی از این فشارها ناشی از عدم شناخت درست از بازیگران اقتصاد دیجیتال است؛ بازیگرانی که فلسفه وجودی‌شان بر شفافیت، ساده‌سازی فرایندها و کاهش اصطکاک در معاملات بنا شده است:

ورود پلتفرم‌های آنلاین طلا فقط اضافه شدن یک کانال فروش جدید نیست، بلکه تلاشی است برای شفاف‌تر کردن قیمت‌گذاری، قابل ردیابی کردن معاملات و دسترس‌پذیرتر کردن بازاری که سال‌ها با عدم تقارن اطلاعاتی همراه بوده است.

– مصطفی اکرمی، مدیرعامل میلی‌

او معتقد است این مدل در نهایت به نفع همه ذی‌نفعان بازار عمل می‌کند، اما بخشی از هجمه‌ها از آنجا ناشی می‌شود که برخی فعالان بازار سنتی این تغییر را تهدید می‌بینند، نه فرصت.

نرخی که در سایت ما نمایش داده می‌شود، نرخ رقابتی بازار است. امروز حدود ۱۲ پلتفرم آنلاین طلا فعال هستند و اگر ما گران‌فروشی کنیم، کاربر خیلی ساده به پلتفرم دیگری مراجعه می‌کند. در چنین فضایی اساسا امکان گران‌فروشی وجود ندارد.

– مهدی فدایی، مدیرعامل طلاسی

او یکی از مزیت‌های اصلی پلتفرم‌های آنلاین را «تک‌نرخی بودن» می‌داند و تاکید می‌کند برخلاف بازار سنتی که تفاوت عیار خرید و فروش می‌تواند اختلاف قیمتی ایجاد کند، این اختلاف در پلتفرم‌های آنلاین حذف شده است.

از زاویه‌ای دیگر، صالح اسکندرزاده، معاون کسب‌وکار ملی‌گلد، در گفت‌وگو با بیکینگ به سازوکار قیمت‌گذاری اشاره می‌کند و نقش پلتفرم‌ها را در تعیین قیمت ناچیز می‌داند. او توضیح می‌دهد:

قیمت طلا مکانیسم شفافی دارد و بر اساس الگوریتم مشخص، متاثر از قیمت جهانی طلا، نرخ دلار و حجم تقاضا تعیین می‌شود. ما قیمت‌گذار نیستیم. سهم پلتفرم‌ها حدود سه‌دهم درصد از بازار فیزیکی و حدود ۱۰ درصد از بازار دیجیتال است و اساسا امکان قیمت‌سازی وجود ندارد.

– صالح اسکندرزاده، معاون کسب‌وکار ملی‌گلد

بحث کارمزد نیز از دیگر محورهای اختلاف میان بازار سنتی و پلتفرم‌های آنلاین است. فعالان این حوزه می‌گویند در پلتفرم‌ها قیمت خرید و فروش یکسان است و فقط کمیسیون جداگانه‌ای دریافت می‌شود؛ کمیسیونی که معمولا در بازه یک تا ۲ درصد قرار دارد. به‌زعم آن‌ها، رقابت اصلی میان پلتفرم‌ها نه بر سر قیمت پایه، بلکه بر سر سرعت اعلام قیمت و میزان کارمزد است.

مدیرعامل طلاسی همچنین معتقد است حساسیت برخی فعالان بازار سنتی نسبت به پلتفرم‌ها، بیش از هر چیز به شفافیت بازمی‌گردد؛ شفافیتی که باعث رصد مداوم فعالیت‌ها از سوی پلیس امنیت اقتصادی، پلیس فتا، دادستانی و سامانه جامع تجارت وزارت صمت شده است. به باور او، همین شفافیت یکی از دلایل پایداری و امکان نظارت مؤثر بر پلتفرم‌هاست.

مصطفی اکرمی، مدیرعامل میلی، با اشاره به عملکرد پلتفرم‌های قانونی می‌گوید: «بر اساس واقعیت‌های مستند، پلتفرم‌های قانونی خریدوفروش آنلاین طلا تاکنون هیچ مورد شکایت رسیدگی‌شده‌ای درباره خالی‌فروشی یا عرضه طلای تقلبی نداشته‌اند.»

اکرمی تاکید می‌کند پلتفرم‌های قانونی نه‌تنها با نظارت مخالف نیستند، بلکه از آن استقبال می‌کنند، اما میان «نظارت هوشمند» و «دخالت محدودکننده» تفاوت جدی وجود دارد. به‌ گفته او، نظارت باید داده‌محور، شفاف و یکسان برای همه بازیگران باشد، در حالی که تصمیمات سلیقه‌ای و ایجاد عدم قطعیت می‌تواند نوآوری و اعتماد بازار را تضعیف کند. در همین راستا، اسکندرزاده با اشاره به الزامات قانونی موجود می‌گوید:

بر اساس مصوبه هیأت وزیران، هر تراکنش خریدوفروش طلا باید در سامانه جامع تجارت و به نام کد ملی فرد ثبت شود. اطلاعات تراکنش‌ها در بانک‌ها ثبت و گزارش آن به بانک مرکزی ارسال می‌شود که نشان می‌دهد ابزارهای نظارتی دولت کاملاً فعال است.

– صالح اسکندرزاده، معاون کسب‌وکار ملی‌گلد

معاون کسب‌وکار ملی‌گلد همچنین به توسعه زیرساخت‌ها پس از جنگ اشاره می‌کند و می‌گوید پلتفرم‌ها تلاش کرده‌اند امکان تحویل فیزیکی طلا در شهرهای مختلف و ارسال بیمه‌شده را فراهم کنند تا کاربران حتی در شرایط بحرانی نیز دسترسی مطمئن به دارایی خود داشته باشند.

به‌ گفته او، این اقدامات نشان می‌دهد شفافیت نه‌تنها تهدیدی برای پلتفرم‌ها نیست، بلکه ابزار کنترل ریسک و چالش‌هاست. با وجود همه تاکیدها بر قانون‌مداری پلتفرم‌های آنلاین طلا و نظارت‌هایی که بر عملکرد آن‌ها انجام می‌شود هم‌چنان این کسب‌وکارها با موانع، چالش‌ها و اتهاماتی روبه‌رو هستند.

این روند هجوم به کسب‌وکارهای آنلاین خرید و فروش طلا مشابه روندی است که پیش‌تر برای پلتفرم‌های آنلاین در حوزه‌های دیگر، مثل تاکسی‌های اینترنتی یا پلتفرم‌های سلامت دیجیتال، هم وجود داشته است. رویه همیشگی بازارهای سنتی در هر حوزه‌ای که کسب‌وکارهای دیجیتال در آن‌ها پا می‌گیرد همین حمله به آن‌ها و تلاش برای بی‌اعتبار کردنشان است.

این همان رویه‌ای است که ترجیح می‌دهد به‌جای رقابت، رقیب تازه‌نفس و دیجیتال را از میدان حذف کند. حال آن که تجربه نشان داده در نهایت کسب‌وکارهای آنلاین در صورتی که عملکرد شفاف، قابل اعتماد و کارآمدی داشته باشند راه خود را پیدا کرده و با اعتماد مردم جایشان را در زندگی آن‌ها باز می‌کنند؛ چون در نهایت این مشتری و مصرف‌کننده است که حضور یا ترک یک بازار را انتخاب می‌کند و با اعتماد اوست که کسب‌وکارهای آنلاین رونق می‌گیرند یا از بین می‌روند.