جواب مسئله به ذهنتان نمی‌رسد؟ شاید چرتی کوتاه بتواند کمک کند

همه‌ی ما لحظه‌هایی را تجربه کرده‌ایم که پاسخ یک مسئله، ناگهان مثل جرقه‌ای در ذهنمان روشن می‌شود. اکنون، پژوهشگران سرنخی تازه از این پدیده یافته‌اند: چرتی کوتاه اما عمیق. به‌نظر می‌رسد مغز در میانه‌ی خواب، به‌گونه‌ای فعالانه اطلاعات را بازچینی و ساده‌سازی می‌کند تا هنگام بیداری، راه‌حل‌ها شفاف‌تر به ذهن برسند، شاید درست همان لحظه‌ای که فکرش را هم نمی‌کنیم.

به‌گزارش نیوساینتیست، یافته‌های مطالعه‌ای تازه نشان می‌دهد افرادی که به مرحله‌ی دوم خواب رسیده بودند، بیشتر از دیگران لحظه‌ای ناگهانی از درک مسائل یا همان «یافتم!» را تجربه کردند، در حالی که افرادی با خواب سبک‌تر یا بدون خواب، کمتر به چنین بینشی رسیدند.

آنیکا لوو، پژوهشگر در مؤسسه‌ی ماکس پلانک برلین، می‌گوید: «حتی چرت‌زدن عمیق می‌تواند لحظاتی از شهود را در ذهن برانگیزد. ما هنوز در آغاز راه شناخت سازوکارهای سودمند خواب هستیم، یکی از فرضیه‌ها این است که در طول خواب، مغز اطلاعات را پالایش می‌کند و با کنار‌گذاشتن داده‌های نامرتبط، ذهن را برای درک ساده‌تر و سریع‌تر مسئله آماده می‌سازد.»

اگرچه پیش‌تر نیز مطالعاتی در زمینه‌ی تأثیر چرت‌زدن بر خلاقیت انجام شده بود، هنوز درباره‌ی مؤثرترین مرحله‌ی خواب توافقی وجود ندارد. برخی پژوهش‌ها مرحله‌ی بسیار سبک اول (N1) را سودمندتر می‌دانند؛ همان مرحله‌ای از خواب که توماس ادیسون با استفاده از گوی‌های فلزی در دست، تلاش می‌کرد به آن وارد شود و پیش از ورود به خواب عمیق، خودش را بیدار کند. اما شماری دیگر از پژوهش‌ها نشان داده‌اند که مرحله‌ی عمیق‌تر دوم (N2) که همچنان از خواب امواج آهسته (N3) سبک‌تر است، بیش از مرحله‌ی اول به بروز خلاقیت کمک می‌کند.

برای بررسی بیشتر، تیم تحقیقاتی لوو از ۹۰ داوطلب سالم بین ۱۸ تا ۳۵ سال خواستند تا وظیفه‌ای ساده اما جذاب را انجام دهند: تشخیص جهت حرکت نقطه‌هایی که به‌سرعت روی صفحه ظاهر می‌شدند. بدون آنکه چیزی به شرکت‌کنندگان گفته شود، رنگ نقطه‌ها در میانه‌ی کار به‌تدریج به عامل پیش‌بینی‌کننده‌ی پاسخ درست تبدیل شد.

در مرحله‌ی نخست، فقط ۱۵ نفر به‌تنهایی و در طول ۲۵ دقیقه متوجه الگوی مسئله شدند. ۷۵ نفر باقی‌مانده، به اتاقی ساکت و تاریک هدایت شدند تا ۲۰ دقیقه استراحت کنند، درحالی‌که دستگاه نوار مغز، فعالیت مغزی آن‌ها را ثبت می‌کرد.

ایتامار لرنر از دانشگاه تگزاس در سن آنتونیو، می‌گوید: «یافته‌ها نشان می‌دهند که خواب عمیق‌تر احتمال بروز لحظات بینش را بالا می‌برد، دست‌کم در مورد این وظیفه‌ی خاص.» او تأکید می‌کند که نوع مسئله‌ی ذهنی، نقش مهمی در تأثیرگذاری خواب دارد.

از سوی دیگر، دلفین اودیه از مؤسسه‌ی مغز پاریس، احتمال می‌دهد که هر مرحله از خواب، برای نوعی خاص از پردازش ذهنی مفید است. به باور او، تفاوت در طراحی وظایف شناختی می‌تواند دلیل اختلاف نتایج بین مطالعات مختلف باشد.

بیورن راش از دانشگاه فریبورگ سوئیس نیز یافته‌ها را تأیید می‌کند، اما به محدودیت طراحی مطالعه اشاره دارد. از نظر او، شرکت‌کنندگان به‌صورت تصادفی به مراحل مختلف خواب گمارده نشدند و هر فرد تنها در یک سناریو بررسی شد، بنابراین نمی‌توان از رابطه‌ی علی مطمئن بود. به‌ویژه، افرادی که در صندلی‌های راحتی آزمایشگاه توانسته‌اند بخوابند، شاید در مجموع توانایی ذهنی بالاتری برای رسیدن به بینش داشته باشند و چرت‌زدن، صرفاً شرایط را برای بروز این توانایی آماده کرده باشد.

مطالعه در نشریه PLOS Biology منتشر شده است.