تجارت روی ویرانه‌های اتصال؛ چرا فیلترشکن‌ها بعد از قطعی اینترنت گران شدند؟

این روزها یکی از معدود بازارهایی که فروشندگانش از فروش خود راضی هستند، بازار فیلترشکن است. هر چقدر اختلالات اینترنت بیشتر و راه‌های دسترسی به آن پیچیده‌تر و سخت‌تر می‌شود، بازار فروش وی‌پی‌ان و کانفیگ و فیلترشکن‌ هم داغ‌تر می‌شود.

با قطعی طولانی‌مدت اینتنرت در دی و بهمن ۱۴۰۴، فعال شدن وی‌پی‌ان‌های رایگان تقریبا غیرممکن شده و قیمت‌ فیلترشکن‌های پولی هم سر به فلک کشید؛ تا جایی که هر گیگابایت فیلترشکن، با رقم‌های میلیونی هم معامله شد. این روند روزها ادامه پیدا کرد و بررسی‌ها نشان می‌دهد اگرچه قیمت‌ها به اندازه روزهای قطعی کامل اینترنت نیست، اما فروشندگان وی‌پی‌ان همچنان ابزارهای دور زدن فیلترینگ را گران‌تر از روزهای پیش از قطعی سراسری اینترنت بین‌الملل می‌فروشند.

بررسی‌های بیکینگ نشان می‌دهد اشتراک‌ یک فیلترشکن در عرض چند روز از ماهانه ۳۰ گیگ ۹۰ هزار تومان به ۱۱۵ هزار تومان افزایش پیدا کرده است.

فروشنده دیگری که پیش‌تر ماهانه ۳۰ گیگابایت را ۵۰۰ هزار تومان می‌فروخت، الان قیمت آن را ۳۰ درصد افزایش داده و این وی‌پی‌ان را ۶۵۰ هزار تومان می‌فروشد. یک تامین‌کننده فیلترشکن دیگر هم که تا پیش از این ۳۶ گیگابایت را ماهانه ۷۹ هزار تومان می‌فروخت، الان به قیمت ۱۱۹ هزار تومان می‌فروشد که نشان‌دهنده افزایش حدود ۵۰ درصدی قیمت فیلترشکن در یک ماه است.

همه این گران کردن‌های چند ده درصدی حالا بیشتر از همیشه جیب کاربران را خالی کرده و آن‌ دسته از افرادی که تمکن مالی خرید این ابزارهای دور زدن فیلترینگ را ندارند هم از اتصال به شبکه‌های اجتماعی فیلترشده پرکاربرد محروم می‌کند.

البته همه وی‌پی‌ان‌فروش‌ها هم صرفا قیمت‌ها را بالا نبرده‌اند؛ بعضی از آن‌‌ها از ترفندهای دیگری استفاده کرده‌اند. به‌عنوان مثال، یکی از فیلترشکن‌فروش‌ها ضریب مصرف را تغییر داده است؛ به‌طوری که به ازای هر یک گیگابایت مصرف واقعی، ۱٫۵ گیگابایت از حجم خریداری‌شده کاربر کسر می‌شود.

با وجود این گردش‌ مالی چند همتی در بازار وی‌پی‌ان‌فروشی عملا چه منطقی می‌تواند در پس سیاست فیلترینگ وجود داشته باشد؟ در شرایطی که میلیون‌ها نفر از مردم از فیلترشکن استفاده می‌کنند تا از سد محدودیت‌ها عبور کنند فیلترینگ جز برای فیلترشکن‌فروش‌ها به چه کسی نفع می‌رساند؟ آن هم نفعی که رئیس‌جمهور آن را سالانه ۳۰ هزار میلیارد تومان برآورد کرده است.

ستار هاشمی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات، به‌تازگی در جلسه‌ای که با رسانه‌های تخصصی حوزه فناوری داشت همین گردش مالی چشمگیر در حوزه فیلترشکن‌فروشی را عامل تداوم سیاست شکست‌خورده فیلترینگ دانست و گفت بساط فیلترشکن‌ها در کشور به چنان گردش مالی خیره‌کننده‌ای رسیده که اکنون حتی «زور دولت هم به آن نمی‌رسد.»

البته همه این فشار مالی ناشی از این هزینه سنگین وی‌پی‌ان تنها یک روی سکه است. پرداخت این هزینه‌ها لزوما به معنای دسترسی پایدار به اینترنت و پلتفرم‌های جهانی نیست. اگر تا پیش از ۱۸ دی‌ماه وی‌پی‌ان‌های پولی می‌توانستند اتصال پایداری برقرار کنند، پس از دوران قطعی و محدودیت‌های اخیر سیستم‌های مسدودسازی پرقدرت‌تر از پیش شده‌اند و با استفاده از پروتکل‌های پیشرفته، مدام در حال شناسایی و از کار انداختن تونل‌های ارتباطی هستند. در نتیجه، کاربران در یک چرخه تکراری و فرساینده از خرید اکانت و قطعی زودهنگام سرورهای پولی گرفتار شده‌اند.

وحید فرید، کارشناس اینترنت، می‌گوید اصلی‌ترین دلیل گرانی فیلترشکن‌ها، افزایش قیمت ارز است. به گفته او تمام زیرساخت‌های این صنعت، از سرور تا اجاره دامنه، به‌صورت دلاری خریداری می‌شود و زمانی که قیمت دلار به‌صورت ناگهانی افزایش پیدا می‌کند، تامین‌کننده چاره‌ای جز افزایش قیمت برای جبران هزینه‌های ارزی خود ندارد.

بازار فیلترشکن در ایران عمدتا متمرکز نیست و توسط تامین‌کنندگان خرد مدیریت می‌شود که هر کدام ظرفیت محدودی دارند. از سوی دیگر، تداوم فیلترینگ پلتفرم‌های پرمخاطبی مثل واتس‌اپ باعث شده فیلترشکن به یک ابزار همیشه‌روشن روی گوشی کاربران تبدیل شود. این تقاضای انبوه در مقابل ظرفیت محدود سرورهای شخصی، باعث برهم خوردن توازن بازار و رشد قیمت‌ها شده است.

– وحید فرید، کارشناس اینترنت

به گفته فرید، این تصور که یک سرور ۵ دلاری می‌تواند برای ۱۰۰ نفر کافی باشد و سود کلانی نصیب فروشنده کند اشتباه است. به دلیل شناسایی مداوم پروتکل‌ها توسط فیلترچی، سرورها و دامنه‌ها به‌صورت مکرر مسدود می‌شوند.