بحران کمبود موشک؛ دسترسی به فضا دیگر مثل گذشته راحت نیست

اپراتورهای ماهواره‌ای با بحران در صنعت پرتاب مواجه شده‌اند؛ زیرا تعداد موشک‌های در دسترس برای پرتاب ماهواره‌ها رو به کاهش است. این وضعیت ممکن است سال‌ها ادامه پیدا کند و مانع از رسیدن ماهواره‌های جدید به فضا شود.

آناتولی پاپولوف، بنیان‌گذار و مدیرعامل نیو‌اوربیت، شرکت فناوری فضایی بریتانیایی، به نیوساینتیست می‌گوید تنها سال گذشته، زمان انتظار برای پرتاب یک ماهواره با موشک حدود ۱۲ ماه بود، اما شرایط اکنون به‌طرز چشمگیر تغییر کرده است. او می‌گوید: «در حال حاضر، زمان انتظار برای پرتاب عملاً به ۳۰ تا ۳۶ ماه رسیده است؛ اتفاقی که قطعاً روی بسیاری از استارتاپ‌ها تأثیر خواهد گذاشت.»

کالب هنری، تحلیلگر ارشد شرکت آمریکایی کویلتی اسپیس نیز می‌گوید: «در حال حاضر، قطعاً با بحران پرتاب مواجهیم.» این بحران حاصل مجموعه‌ای از عوامل است. نخست اینکه گفته می‌شود اسپیس‌ایکس قصد دارد پرکاربردترین موشک جهان، یعنی فالکون ۹ را به‌تدریج از رده خارج کند. این موشک چندبارمصرف که نخستین‌بار در سال ۲۰۱۰ به پرواز درآمد، صنعت پرتاب را متحول کرد و آغازگر عصر جدیدی در پروازهای فضایی تجاری شد.

در سال ۲۰۲۵، فالکون ۹ با ۱۶۵ پرتاب رکورددار بیشترین پرتاب در میان تمام موشک‌های دنیا بود؛ عددی که پنج برابر مجموع پرتاب‌های تمام موشک‌های دیگر آمریکا است. حدود دوسوم این پرتاب‌ها برای استارلینک، منظومه اینترنت ماهواره‌ای اسپیس‌ایکس انجام شد. سایر پرتاب‌ها ترکیبی از مأموریت‌های دولتی و تجاری بودند که سفرهای اشتراکی را نیز شامل می‌شدند؛ مأموریت‌هایی که شرکت‌ها با آن می‌توانند ماهواره خود را همراه با دیگر محموله‌ها به فضا بفرستند و هزینه‌ای بسیار کمتر،‌ گاهی حدود سه‌هزار دلار به‌ازای هر کیلوگرم، بپردازند.

بااین‌حال، هنوز مشخص نیست استارشیپ تا چه اندازه برای پرتاب‌های تجاری در دسترس خواهد بود؛ زیرا اسپیس‌ایکس ممکن است تمرکز خود را روی حوزه‌های سودآورتر مانند منظومه استارلینک خود معطوف کند. استارلینک در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۱٫۴ میلیارد دلار درآمد ایجاد کرد که تقریباً دوسوم کل درآمد اسپیس‌ایکس محسوب می‌شد. این شرکت همچنین قصد دارد ماهواره‌های مراکز داده هوش مصنوعی خود را در مدار مستقر کند.

مت هاسمن از دانشگاه ایلینوی در اربانا-شمپین، که پیش‌تر مهندس اسپیس‌ایکس بوده است، می‌گوید کمبود ظرفیت پرتاب «تا حدی نتیجه موفقیت خود اسپیس‌ایکس» است. به گفته وی، این شرکت با کاهش بیش از ۱۰ برابری هزینه‌های پرتاب، «ورود بازیگران کوچک‌تر به صنعت فضایی را بسیار آسان‌تر کرد». هاسمن می‌گوید کنارگذاشتن فالکون ۹ اکنون بسیاری از همین شرکت‌ها را بدون مسیر برای رسیدن به فضا باقی می‌گذارد.

استارشیپ که ناسا امیدوار است از آن برای بازگرداندن انسان به ماه استفاده کند، شاید همچنان بتواند مأموریت‌های اشتراکی انجام دهد. بااین‌حال، این موشک با درنظر گرفتن ماهواره‌های تخت استارلینک طراحی شده است و آن‌ها را از طریق دریچه‌ای در بدنه، شبیه دستگاه پخش‌کننده شکلات، در مدار رها می‌کند. این طراحی ممکن است برای ماهواره‌های حجیم‌تر شرکت‌های دیگر مناسب نباشد؛ هرچند برخی نسخه‌های استارشیپ ممکن است به سامانه‌ای سنتی‌تر برای استقرار ماهواره مجهز شوند.

جنگ اوکراین نیز بر وضعیت تأثیر گذاشته است. هنری می‌گوید پیش از حمله روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، حدود یک‌پنجم ظرفیت پرتاب جهانی، از جمله بخش چشمگیری از پرتاب‌های تجاری، توسط موشک‌های روسی مانند سایوز تأمین می‌شد. از زمان آغاز جنگ، این مسیر برای دسترسی به فضا عملاً از بین رفته است.

مشکل دیگر، کمبود رقبای تجاری برای اسپیس‌ایکس است. نزدیک‌ترین رقیب آن‌ها، شرکت آمریکایی راکت‌لب است که در سال ۲۰۲۵، ۱۸ موشک کوچک الکترون را به مدار پرتاب کرد، اما هنوز نوترون، موشک جدید و بزرگ‌تر خود را به فضا نفرستاده است.

شرکت‌های متعدد دیگری نیز در حال ساخت موشک‌های جدید هستند، اما این موشک‌ها هنوز به پروازهای منظم نرسیده‌اند. دیگر رقیب فالکون‌ها، یعنی نیوگلن از شرکت بلو ارجین، پس از انفجار در ماه مه زمین‌گیر شده است. پرتابگرهای دیگر مانند موشک‌های آریان اروپا و ماهواره‌بر قطبی هند نیز تنها چند بار در سال پرتاب می‌شوند.

بخش چشمگیری از ظرفیت پرتاب جهانی حتی پیش از آنکه اسپیس‌ایکس پذیرش سفارش‌های جدید فالکون ۹ را متوقف کند، توسط یکی دیگر از شرکت‌های جف بزوس، یعنی آمازون رزرو شده بود. آمازون در سال ۲۰۲۲، ۸۳ پرتاب برای منظومه اینترنت ماهواره‌ای خود، یعنی آمازون لئو سفارش داد؛ اما تاکنون تنها ۱۴ مورد از آن‌ها پرتاب شده‌اند.

نیو‌اوربیت سرانجام موفق شد برای سال ۲۰۲۸ یک پرتاب فضایی با موشکی که نام آن اعلام نشده است رزرو کند، اما پاپولوف می‌گوید این فرایند «بسیار دشوار» بود. او می‌گوید: «فکر می‌کنم یکی از معدود جایگاه‌های موجود را به دست آوردیم.»

وضعیت کمبود موشک، صنعت جهانی پرتاب را در شرایطی بسیار نامطمئن قرار داده است. هنری می‌گوید اسپیس‌ایکس می‌تواند استارشیپ را به‌طور گسترده در اختیار مشتریان قرار دهد و بحران فروکش کند یا دیگر شرکت‌های ارائه‌دهنده‌ی خدمات پرتاب «می‌توانند وارد میدان شوند و جای خالی فالکون ۹ را پر کنند».

اما هنری می‌گوید درحال حاضر «هنوز نمی‌دانیم سال ۲۰۲۹ یا ۲۰۳۰ چه شکلی خواهد بود». او می‌افزاید: «بدترین سناریو این است که استارشیپ در دسترس نباشد، فالکون ۹ کنار گذاشته شده و هیچ‌کس جایگزینی برای دسترسی به فضا ارائه نکرده باشد. در چنین شرایطی، بسیاری از کسب‌وکارها با مشکل جدی مواجه خواهند شد.»