باستان‌شناسان شواهد تازه‌ای از نخستین پادشاه زن مصر پیدا کردند

هزاران سال پیش از آنکه نام‌هایی مانند کلئوپاترا و هتشپسوت در تاریخ مصر باستان ثبت شوند، زنی دیگر ممکن است در رأس قدرت قرار گرفته باشد؛ فرمانروایی که حدود پنج‌هزار سال پیش، در دوران نخستین دودمان مصر، نه فقط به‌عنوان ملکه، بلکه به‌عنوان «پادشاه» حکومت کرده است.

پژوهشی تازه نشان می‌دهد مِرِت‌نِیث (Meretneith) که نامش به معنی «محبوب نِیث» است، احتمالاً یکی از نخستین زنان فرمانروای شناخته‌شده در تاریخ بوده است. نِیث در باورهای مصر باستان الهه جنگ و مادری بود و نام مِرِت‌نِیث به ارتباط او با این الهه اشاره دارد.

تا پیش از این، «سوبک‌نِفِرو» که حدود چهارهزار سال پیش در دودمان دوازدهم مصر حکومت کرد، معمولاً نخستین زن فرمانروای رسمی مصر شناخته می‌شد. اما یافته‌های جدید نشان می‌دهند که مِرِت‌نِیث احتمالاً بیش از هزار سال قبل‌تر از او قدرت را در اختیار گرفته بود.

سو کلی، مصرشناس دانشگاه چارلز در پراگ و کریستال میلر، باستان‌شناس دیجیتال دانشگاه بخارست، در پژوهشی جدید نشانه‌هایی تازه از جایگاه سلطنتی مِرِت‌نِیث ارائه کرده‌اند. آن‌ها با استفاده از نوعی روش تصویربرداری دیجیتال، نوشته‌های محو روی مهرهای سلطنتی را بررسی کردند. این روش شامل جداسازی هیروگلیف‌ها، معکوس‌کردن رنگ تصاویر و تبدیل آن‌ها به تصاویر با کنتراست بالا بود.

نتیجه بررسی، شناسایی نام مریت‌نیث روی «سِرِخ»‌ها بود؛ قاب‌های مستطیلی حاوی نام فرمانروایان که در مصر باستان به پادشاهان اختصاص داشتند. به گزارش ساینس‌آلرت، سرخ‌ها روی ۱۳ درپوش گلی پیدا شدند که حدود ۸۰ سال پیش در گورستان باستانی سقاره کشف شده بودند. این درپوش‌ها برای بستن دهانه ظروف سفالی استفاده می‌شدند و روی آن‌ها نشانه‌های مربوط به صاحبان یا محتویات ظروف ثبت می‌شد.

به گفته پژوهشگران، وجود نام مرت‌نیث روی چنین نشانه‌هایی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا سرخ معمولاً برای ثبت نام پادشاهان استفاده می‌شد، نه اعضای خانواده سلطنتی. سو کلی می‌گوید یافته‌ها نشان می‌دهد مرت‌نیث احتمالاً «پادشاه زن» بوده است؛ یعنی فرمانروایی با جایگاهی برابر با پادشاهان مرد، نه صرفاً همسر یک پادشاه یا ملکه‌ای با قدرت محدود.

بااین‌حال، جایگاه دقیق مرت‌نیث همچنان میان پژوهشگران محل بحث است. نام مرت‌نیث در چندین محوطه مهم، ازجمله آرامگاه‌های سلطنتی ابیدوس و سقاره، دیده شده، اما اینکه آیا او رسماً عنوان پادشاه را داشته یا به‌عنوان نایب‌السلطنه حکومت کرده، هنوز به‌طور قطعی مشخص نیست.

یکی از مهم‌ترین شواهد درباره قدرت مرت‌نیث، آرامگاه سلطنتی او در ابیدوس است. این آرامگاه با صدها کوزه بزرگ شراب و نزدیک به ۵۰ اتاق و قبر جانبی ساخته شده بود؛ فضاهایی که برای دفن خدمتکاران و افراد نزدیک به دربار استفاده می‌شدند. پژوهشگران این آرامگاه را «دفن بدون تردید یک فرمانروا» توصیف کرده‌اند؛ زیرا اندازه، ساختار و محتویات آن به آرامگاه‌های پادشاهان نخستین مصر شباهت دارد.

در کنار این شواهد، نام مرت‌نیث روی لوح سنگی بزرگی نیز دیده می‌شود؛ نوعی یادمان که معمولاً برای فرمانروایان ساخته می‌شد. یکی از دو لوح کشف‌شده از آرامگاه او آسیب دیده است، اما نوشته روی لوح دیگر جایگاه مهم او را نشان می‌دهد.

یک مهر کشف‌شده در آرامگاه دن نیز احتمالاً فهرستی از فرمانروایان پیشین یا اجداد مورد احترام در آیین‌های تدفین را نشان می‌دهد. در این فهرست، نام مرت‌نیث با عنوان «مادر پادشاه» آمده است.

شواهد دیگری نیز نشان می‌دهند که نفوذ مرت‌نیث پس از پایان دوره حکومتش ادامه داشته است. نام مرت‌نیث روی مهر آرامگاه سِمرکت، فرمانروای بعدی دیده شده؛ موضوعی که به گفته پژوهشگران می‌تواند نشان‌دهنده به‌رسمیت‌شناخته‌شدن جایگاه سیاسی او در نسل‌های بعدی باشد. برخی نوشته‌ها همچنین نشان می‌دهند که او بر خزانه و مقام‌های دولتی نظارت داشته و حتی بدون استفاده از عنوان رسمی، اختیاراتی شبیه فرمانروا در اختیار داشته است.

پژوهشگران معتقدند شرایط سیاسی و جایگاه خانوادگی مرت‌نیث به او اجازه داده بود نقش‌های متفاوتی در حکومت برعهده بگیرد؛ از عضو خاندان سلطنتی گرفته تا نایب‌السلطنه و احتمالاً پادشاه. اگر این تفسیر درست باشد، مرت‌نیث یکی از نخستین نمونه‌های ثبت‌شده از زنی خواهد بود که در جامعه‌ای با ساختار سلطنتی مردمحور، به بالاترین جایگاه سیاسی مصر باستان رسید.

پژوهش در ژورنال Prague Egyptological Studies منتشر شده است.