اسید معده فلز را حل می‌کند؛ پس چگونه به خود معده آسیب نمی‌زند؟

اگر تا به حال دچار رفلاکس معده شده باشید یا در آستانه استفراغ قرار گرفته باشید، احتمالاً آن سوزش آزاردهنده گلو را تجربه کرده‌اید؛ احساسی که وقتی اسید معده وارد مری می‌شود، شکل می‌گیرد. حالا این سؤال پیش می‌آید: اگر اسید معده آن‌قدر قوی است که می‌تواند دیواره گلو را بسوزاند، چرا خودِ معده را از بین نمی‌برد؟

پاسخ کوتاه این است که معده انسان در جریان تکامل، هم برای تولید شرایط بسیار خشن شیمیایی ساخته شده و هم برای تحمل آن‌ها. دکتر سالی بل، متخصص گوارش در دانشگاه موناش استرالیا در گفتگو با لایوساینس توضیح می‌دهد که وظیفه اصلی معده این است که غذای جامد را به اجزای بسیار کوچک‌تر تجزیه کند تا وقتی وارد روده باریک می‌شود، بدن بتواند مواد مغذی آن را به‌راحتی جذب کند.

برای انجام این کار، معده به سلول‌های تخصصی مجهز شده که مأموریت آن‌ها تولید مواد شیمیایی بسیار قوی است. مهم‌ترین جزء شیره معده، اسید هیدروکلریک است؛ ماده‌ای آن‌قدر خورنده که حتی می‌تواند فلز را حل کند. در کنار این اسید، آنزیم‌هایی مانند پپسین و لیپاز هم ترشح می‌شوند که به‌ترتیب وظیفه تجزیه پروتئین‌ها و چربی‌ها را بر عهده دارند.

اگر معده هیچ سازوکار دفاعی نداشت، همین ترکیب اسید قوی و آنزیم‌های تجزیه‌کننده پروتئین خیلی زود شروع به خوردن دیواره خود معده می‌کردند. در چنین حالتی ابتدا زخم‌های دردناک ایجاد می‌شد و در مراحل پیشرفته حتی ممکن بود دیواره معده سوراخ شود. دلیل اینکه این اتفاق نمی‌افتد، وجود لایه محافظ بسیار مؤثری است.

سطح داخلی معده با لایه‌ای از سلول‌ها پوشیده شده که «اپی‌تلیوم» نام دارد. این سلول‌ها ماده‌ای ویژه ترشح می‌کنند: لایه‌ای ضخیم، چسبناک و مخاطی که خاصیت قلیایی دارد. دکتر بل توضیح می‌دهد که این مخاط سرشار از بی‌کربنات است؛ ماده‌ای که اسید را خنثی می‌کند. به زبان ساده، این لایه مانند سپر شیمیایی عمل می‌کند و دیواره معده را از اسید و آنزیم‌های خود معده محافظت می‌کند.

در دستگاه گوارش سالم، این لایه مخاطی به‌طور کامل دیواره معده را می‌پوشاند و دائماً هم توسط سلول‌های اپی‌تلیال نوسازی می‌شود تا حفاظت بدون وقفه ادامه داشته باشد. اما وقتی این لایه آسیب می‌بیند، مشکلات شروع می‌شوند. حتی ترک‌ها یا آسیب‌های کوچک هم می‌توانند راه را برای نفوذ اسید و آنزیم پپسین باز کنند؛ اتفاقی که به گفته دکتر لوی می‌تواند باعث التهاب مزمن و زخم معده شود.

یکی از عوامل مهم آسیب به این لایه محافظ، مصرف بیش‌ازحد داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی یا همان NSAIDs است؛ داروهایی مثل ایبوپروفن و ناپروکسن. این داروها با مهار آنزیمی به نام سیکلواکسیژناز (COX-1) عمل می‌کنند. این آنزیم نقش کلیدی در تولید موادی به نام پروستاگلاندین‌ها دارد؛ ترکیباتی شبه‌هورمونی که به حفظ ترشح مخاط و بی‌کربنات در معده کمک می‌کنند. وقتی تولید پروستاگلاندین‌ها کاهش می‌یابد، ترشح این مواد محافظ هم افت می‌کند و دیواره معده آسیب‌پذیرتر می‌شود.

با وجود تمام این سازوکارهای دفاعی، معده همیشه در برابر مشکلات مصون نیست. برخی باکتری‌ها می‌توانند در این محیط اسیدی دوام بیاورند. یکی از شناخته‌شده‌ترین آن‌ها هلیکوباکتر پیلوری است. به گفته دکتر لوی، این باکتری می‌تواند آنزیم‌هایی ترشح کند که لایه مخاطی معده را تخریب می‌کنند و به لایه محافظ سطح سلول‌ها آسیب می‌زنند. اگر این عفونت شناسایی شود، معمولاً می‌توان آن را با ترکیبی از آنتی‌بیوتیک‌ها درمان کرد.

در نهایت، اسید معده نقشی حیاتی در هضم غذا و دفاع بدن در برابر بیماری‌ها دارد. به همین دلیل، معده در طول تکامل توانایی شگفت‌انگیزی برای محافظت از خود و بازسازی مداوم پوشش درونی‌اش پیدا کرده است؛ تعادلی دقیق میان تخریب و حفاظت که اگر به‌هم بخورد، به شکل سوزش، زخم یا بیماری خود را نشان می‌دهد.